Patrona ateistów stracono za przekonania na oczach tłumu. "Słusznie trzeba takich palić"

I stał się patronem wszystkich niewierzących. Kim był i jakiej filozofii hołdował straceniec? Zanim cokolwiek mu zarzucono, zanosiło się na to, że zostanie zakonnikiem – Łyszczyński za młodu wstąpił do zakonu jezuitów, ale po ośmiu latach zmienił zdanie. Czegoś się jednak musiał dowiedzieć, skoro uczęszczał do kolegiów zakonnych w Krakowie i Kaliszu.

Postanowił zająć się gospodarstwem; dał się poznać też jako żołnierz oraz urzędnik – podsędek brzeski. Niebawem wdał się jednak w konflikt ze stolnikiem bracławskim Janem Kazimierzem Brzoską. Wszystko wyglądało niczym w "Zemście" Aleksandra Fredry, ale z o wiele tragiczniejszym zakończeniem. Ów zatarg bowiem, a raczej donos jednego na drugiego, miał swój tragiczny finał 30 marca 1689 roku w Warszawie.

Obaj – Brzoska i Łyszczyński – byli sąsiadami, ale to nie spór o miedzę, a o przekonania doprowadził tego drugiego przed wymiar sprawiedliwości. Otóż wydało się, że... nie miał wiary w Boga.

Dowodem w sądzie był traktat Łyszczyńskiego "O nieistnieniu Boga". Brzoska, który wykradł go i potajemnie pokazał członkom Komisji Sejmowej, nie działał bynajmniej tylko z pozycji obrońcy wiary. Zapewne chciał uniknąć spłaty wcale niemałego długu, który zaciągnął swego czasu u bezbożnika.

W trakcie procesu, oskarżyciel czytał ustępy z traktatu ateisty, a obecni na sali biskupi, mimo, że proces był świecki, nie kryli oburzenia. Nigdy wcześniej ich uszy nie słyszały tylu bluźnierstw. Aż w końcu padł okrzyk: „Bóg jest! A więc niech umrze ateista”. Los Łyszczyńskiego został przesądzony.

Niebawem skazany wyruszył w swą ostatnią drogę na warszawski Stary Rynek. Tam klęczał w obecności tłumu już na trzy tygodnie przed egzekucją. Ostatecznie 30 marca 1689 roku skonał w dramatycznych okolicznościach.

Relacje jednak nie są zgodne co do tego, jak skończył "ojciec ateistów". Kat pozbawił go głowy, albo razem z ateistycznym traktatem spalono bezbożnika na stosie. Niewykluczone, że przed egzekucją pozbawiono go jeszcze języka i spalono rękę. Tak przynajmniej kres żywota skazańca zapamiętał jeden z biskupów. Jedno jest pewne: Łyszczyński, człowiek niewątpliwie nieprzeciętny, ale odstający od ówczesnych realiów, zginął jako szaleniec.

Nie był jedynym, który zapłacił najwyższą cenę za przekonania, choć żył w państwie, określanym mianem "Rzeczpospolitej bez stosów". Historia zna przypadki, gdy ogniem i mieczem, a także toporem, karano przypadki ateizmu, konwersji oraz sprzeniewierzenia się ogólnie wyznawanym poglądom. I tak np. w 1539 roku w Krakowie spłonęła mieszczanka Katarzyna Weiglowa, która miała wcześniej dokonać apostazji i publicznie zaprzeczyć boskości Chrystusa.

Śmierci w płomieniach szczęśliwie uniknął Stefan Łowejko, sędzia ziemski mozyrski, sądzony w 1591 roku za ateizm przez wileński trybunał. Dzięki temu, że jak pisze prof. Janusz Tazbir, nie pozostawił po sobie nic pisanego – co zapewne by go zgubiło w czasie procesu. Tyle szczęścia nie miał już łowczy łomżyński Krzysztof Przyborowski, który za bezbożność skończył na stosie w 1700 roku.

– A zatem Boga nie ma – tak kończył się traktat "ojca ateistów", spalony ponad trzy wieki temu, zachowany we fragmentach mowy oskarżycielskiej z procesu. Dziś żywo odwołują się do niego ateiści. Poza nimi o polskim Giordanie Bruno mało kto jednak wie.