18-latek za kierownicą autobusu miejskiego. Od 3 września to legalne, ale z limitem 50 km

Od 3 września 2026 r. prawo jazdy kategorii D i D+E można uzyskać w wieku 18 lat pod warunkiem ukończenia kwalifikacji wstępnej, a przewozy wolno wtedy wykonywać wyłącznie na liniach regularnych na terytorium Polski, których trasa nie przekracza 50 km. Zmianę wprowadza ustawa z 17 października 2025 r. o zmianie ustawy – Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2025 poz. 1676), ta sama, która od 3 marca 2026 r. obniżyła minimalny wiek dla kategorii B do 17 lat.

Przepisy o wieku kierowców autobusów wchodzą w życie 3 września, dziewięć miesięcy po ogłoszeniu ustawy – dzień przed uruchomieniem nowych zasad okresu próbnego dla kierowców kategorii B. Ich celem było ograniczenie deficytu kierowców zawodowych bez wychodzenia poza ramy prawa unijnego.

Sam zakres kategorii D się nie zmienia. Nadal obejmuje pojazdy przeznaczone konstrukcyjnie do przewozu więcej niż 9 osób łącznie z kierowcą, także z przyczepą lekką do 750 kg. Zmienia się próg wieku i to, co za tym progiem wolno robić. Jak wyjaśnia warszawska szkoła jazdy GAZeLka, prawo jazdy kat. D od 18. roku życia nie oznacza pełnych uprawnień: 18-latek uzyskuje tę samą kategorię D co 24-latek, ale przez pierwsze lata korzysta z niej w węższym korytarzu – tylko w kraju i tylko na krótkich liniach regularnych, których trasa nie przekracza 50 km.

Nowe przepisy nie ustanawiają jednego progu, lecz drabinkę: im starszy kierowca, tym szerszy zakres przewozów, natomiast młodszy kierowca musi przejść dłuższe szkolenie specjalistyczne i podlega większym ograniczeniom terytorialnym. Kwalifikacja wstępna (280 godzin) pozwala uzyskać uprawnienia wcześniej niż kwalifikacja wstępna przyspieszona (140 godzin), a bez żadnej z nich kategoria D pozostaje dostępna dopiero od 24 lat.

Kategoria D1, czyli autobusy do 17 miejsc łącznie z kierowcą i o długości do 8 m, dostaje osobną ścieżkę: 18-latek z kwalifikacją wstępną może nimi jeździć po całej Polsce bez limitu 50 km. Dla osób z samą kwalifikacją wstępną przyspieszoną nowelizacja nic nie zmienia – próg 21 lat i ograniczenie do krótkich linii zostają (– linie regularne w Polsce, trasa do 50 km).

Kwalifikacja wstępna (często nazywana jest w praktyce “kwalifikacją wstępną pełną”) to szkolenie zawodowe kierowcy przewidziane w ustawie o transporcie drogowym: 280 godzin zajęć zakończonych testem kwalifikacyjnym w wojewódzkim ośrodku ruchu drogowego (WORD).

Ostatni blok można odbyć na specjalistycznym symulatorze: godzina na urządzeniu liczy się jak dwie godziny jazdy w warunkach specjalnych bez niego, więc 4 godziny zamykają się w 2.

Do testu kandydat przystępuje z numerem profilu kierowcy zawodowego (PKZ) i wniesioną opłatą za test kwalifikacyjny, a pozytywny wynik oznacza świadectwo kwalifikacji zawodowej. Ścieżka 18-latka krok po kroku

Wejściem na ścieżkę jest kategoria B – i tu przydaje się wcześniejsza część tej samej nowelizacji: od 3 marca 2026 r. kategorię B można zdobyć już w wieku 17 lat. Do wydania prawa jazdy kategorii D trzeba mieć wcześniej ukończone szkolenie i zdany egzamin na kategorię B; na odbiór fizycznego dokumentu B czekać już nie trzeba, wystarczy tymczasowe elektroniczne prawo jazdy.

Dalej kolejność jest następująca. Kandydat wykonuje badania psychologiczne i lekarskie. Po ich odbyciu i uzyskaniu orzeczeń od psychologa i lekarza zakłada dwa profile: Profil Kierowcy Zawodowego (PKZ) jest niezbędny do uzyskania kwalifikacji wstępnej oraz Profil Kandydata na Kierowcę (PKK) potrzebny do rozpoczęcia szkolenia kategorii D.

Szkolenie na kategorię D może się rozpocząć jeszcze przed 18. urodzinami: art. 21 ustawy o kierujących pojazdami pozwala rozpocząć je najwcześniej 3 miesiące przed osiągnięciem wymaganego wieku, czyli od 17 lat i 9 miesięcy, także wtedy, gdy kandydat jest dopiero w trakcie kwalifikacji wstępnej; osoba niepełnoletnia potrzebuje do tego pisemnej zgody rodzica lub opiekuna. Równolegle z kwalifikacją można więc zacząć kurs na prawo jazdy kat. D – przepisy nie wymagają, żeby jedno skończyć przed rozpoczęciem drugiego i oba bloki da się prowadzić w tym samym czasie zamiast czekać.

Kolejność na końcu ścieżki jest już sztywna. Najpierw zaliczona kwalifikacja wstępna, bo obniżony próg 18 lat dotyczy wyłącznie osób, które ją uzyskały. Potem egzamin państwowy w WORD, teoretyczny i praktyczny – najwcześniej miesiąc przed 18. urodzinami. Dokument z kategorią D kandydat odbiera po osiągnięciu 18 lat. Ostatni krok, potrzebny tylko przy pracy z tachografem cyfrowym, to karta kierowcy wydawana przez Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych.

W skrócie: egzamin na B jako 17-latek, badania psychologiczne i lekarskie i oraz profile PKZ i PKK, od 17 lat i 9 miesięcy kwalifikacja i kurs na D, po zaliczonej kwalifikacji egzamin na D najwcześniej miesiąc przed osiemnastką i dokument z kategorią D po ukończeniu 18 lat.

Dla orientacji: w jednej z warszawskich szkół pakiet 60 godzin jazd na kategorię D połączony z kwalifikacją wstępną kosztuje w chwili pisania około 11 tys. zł; w innych szkołach i miastach stawki się różnią. Kandydat po 24. roku życia idzie na egzamin bez kwalifikacji – ta będzie mu potrzebna dopiero do podjęcia pracy w przewozach.

Nowelizacja nie zmienia egzaminu państwowego na kategorię D. Część teoretyczna trwa 25 minut i obejmuje 20 pytań z wiedzy podstawowej oraz 12 pytań specjalistycznych; do zdobycia są 74 punkty, a próg zaliczenia to 68.

Egzamin praktyczny zaczyna się, zanim autobus ruszy. Komputer losuje dwa elementy do sprawdzenia: jeden z grupy obejmującej poziom oleju silnikowego, płynu chłodzącego, płynu hamulcowego, obecność płynu w spryskiwaczach i działanie sygnału dźwiękowego, drugi z grupy świateł – od pozycyjnych i mijania po drogowe, stopu, cofania, kierunkowskazy, awaryjne i przeciwmgłowe. Kandydat ma na to nie więcej niż 5 minut i nie musi niczego mierzyć: wystarczy, że wskaże, gdzie i przy użyciu jakich przyrządów lub wskaźników sprawdza się dany poziom, a przy światłach stopu i cofania może poprosić egzaminatora o potwierdzenie, że działają. W kategoriach autobusowych dochodzą czynności dodatkowe: sprawdzenie nadwozia, drzwi i wyjść awaryjnych oraz policzenie miejsc, wyjść i gaśnic, wskazanie koła zapasowego i apteczki. Potem kandydat rusza i przejeżdża pasem ruchu do przodu i tyłu, a na koniec wykonuje wylosowany zestaw dwóch manewrów: parkowanie skośne, prostopadłe lub równoległe w różnych kombinacjach albo ruszanie do przodu na wzniesieniu.

W ruchu drogowym jazda trwa co najmniej 45 minut. Obejmuje między innymi włączanie się do ruchu, przejazd przez skrzyżowania i przejścia dla pieszych, wyprzedzanie, omijanie oraz zmianę pasów, a egzaminator ocenia nie tylko zgodność z przepisami, lecz także to, czy jazda jest bezpieczna, energooszczędna, sprawna i nie utrudnia ruchu innym. Dwukrotny błąd w tym samym zadaniu albo stworzenie zagrożenia kończy egzamin wynikiem negatywnym.

Z doświadczenia zdobytego na placu manewrowym wynika, że kandydatów na kierowców autobusu często nie gubi sam manewr, lecz niewłaściwa ocena gabarytów pojazdu. Pojazd egzaminacyjny Autosan używany w warszawskim WORD ma 10,77 m długości i 2,5 m szerokości, a jego tylna oś znajduje się daleko za miejscem kierującego. Oznacza to, że osoba zdająca musi uwzględniać nie tylko tor jazdy przedniej części pojazdu, ale również zachowanie jego tylnej części.

Podczas maksymalnego skrętu w prawo lub w lewo tył autobusu wychodzi na zewnątrz łuku jazdy. Jest to tzw. zwis pojazdu. Im dłuższy pojazd oraz im większa odległość między ostatnią osią kół a tylnym zderzakiem, tym większe ryzyko naruszenia przestrzeni sąsiedniego pasa ruchu, zahaczenia o pachołek na placu manewrowym lub stworzenia zagrożenia dla innego uczestnika ruchu drogowego.

Kandydat, który dotychczas kierował wyłącznie samochodem osobowym, bardzo często wykonuje manewr według utrwalonych nawyków z pojazdu o znacznie mniejszych wymiarach. Typowe błędy to: zbyt wczesne rozpoczęcie skrętu, ustawienie autobusu zbyt blisko linii przeciwnej do kierunku skrętu, brak kontroli tylnej części pojazdu w lusterkach oraz niewłaściwa ocena miejsca potrzebnego do bezpiecznego wykonania manewru.

Podczas szkolenia szczególną uwagę należy zwracać na kształtowanie prawidłowych nawyków egzaminacyjnych: obserwację lusterek przed każdym ruchem kierownicą, odpowiednie ustawienie pojazdu w pasie ruchu przed rozpoczęciem manewru, kontrolę zwisu tylnego oraz płynne prowadzenie autobusu po właściwym torze jazdy. Prawidłowe wykonanie manewru wymaga świadomego uwzględnienia długości, szerokości i zachowania tylnej części autobusu.

Limit dotyczy długości trasy linii regularnej, nie odległości w linii prostej między jej krańcami. Jak omawia to GAZeLka na przykładzie Warszawy, liczy się trasa w jednym kierunku, od pierwszego do ostatniego przystanku. W tym limicie mieści się większość warszawskich linii miejskich: osiedlowe i dzielnicowe, średnicowe w granicach miasta oraz dowozowe do metra i SKM. Mieszczą się też niektóre lokalne linie podmiejskie typu L; w chwili pisania to na przykład Legionowo – Warszawa Żerań, Piaseczno – Metro Wilanowska, Otwock – Warszawa Wschodnia, Pruszków – Warszawa Zachodnia czy Wołomin – Metro Trocka.

Poza uprawnieniami 18-latka zostają linie dalekobieżne, przewozy okazjonalne i turystyczne oraz wszystko poza granicami kraju. Ograniczenie jest przejściowe: po 20. urodzinach ten sam kierowca może wykonywać dowolne przewozy drogowe na terytorium Polski, a po 21. – również międzynarodowe.

Kod 95 to wpis w prawie jazdy potwierdzający aktualne świadectwo kwalifikacji zawodowej; bez niego nie wolno pracować jako kierowca autobusu w przewozie drogowym, nawet z kategorią D w portfelu. Wpisu dokonuje starosta na 5 lat, licząc od dnia wydania świadectwa, przy czym termin nie może być dłuższy niż ważność badań lekarskich i psychologicznych, a sam wpis oznacza wymianę dokumentu prawa jazdy.

Karta kierowcy jest z kolei potrzebna tam, gdzie czas pracy rejestruje tachograf cyfrowy. Regularne linie do 50 km są wyłączone z unijnych przepisów o czasie jazdy, więc w pierwszej pracy 18-latka karta może się okazać niepotrzebna.

Ile można na tym zarobić? Według danych Pracuj.pl mediana wynagrodzenia kierowcy autobusu w Polsce wynosi 7 500 zł brutto, a średnia 7 903 zł brutto; różnica między największymi a najmniejszymi ośrodkami sięga około 600 zł brutto miesięcznie.

Ustawodawca, wybierając godziny szkolenia zamiast samej metryki, postawił pytanie nie tylko prawne, lecz także głęboko ludzkie: kiedy człowiek staje się gotowy do ponoszenia odpowiedzialności za innych? Osiemnastoletni kandydat, po 280 godzinach kwalifikacji i zdanym egzaminie w WORD, otrzymuje dziś uprawnienia, które dotąd czekały na niego dopiero po przekroczeniu progu 21 lat. Prawo uznało więc, że dojrzałość można mierzyć nie wyłącznie wiekiem, ale także przygotowaniem, dyscypliną i sprawdzoną umiejętnością działania. Czy jednak podobnie szybko zaufa mu rynek, pasażerowie i sami przewoźnicy — tego nie rozstrzygnie ustawa. Odpowiedź przyniesie dopiero praktyka: pierwsze rozkłady jazdy, pierwsze kursy i pierwsze chwile, w których osiemnastolatek zasiądzie za kierownicą autobusu nie jako symbol zmiany, lecz jako realny strażnik bezpieczeństwa innych ludzi.