Gombrowicz na nowo. Młodzi czytają, interpretują i działają

W działaniach udział wzięli uczniowie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Witolda Gombrowicza oraz XIII Liceum Ogólnokształcącego z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Polskich Noblistów w Radomiu, a także podopieczni Stowarzyszenia Twórczości Artystycznej Osób z Zespołem Downa „Opatrzność”. Wspólnie pracowali nad tekstami pisarza, odkrywając ich znaczenia i sprawdzając, jak mogą one wybrzmieć we współczesnym świecie.

Projekt, realizowany w ramach programu Kultura – Interwencje. Edycja 2026, miał na celu rozwijanie kompetencji kulturowych młodzieży poprzez aktywną pracę z literaturą. Ważne było jednak nie tylko poznawanie twórczości artysty, lecz także stworzenie przestrzeni do rozmowy o sprawach bliskich uczestnikom: presji otoczenia, narzucanych rolach, wykluczeniu, samotności, relacjach międzyludzkich i poszukiwaniu własnej tożsamości.

Punktem wyjścia do warsztatów były fragmenty „Ferdydurke”, „Dzienników”, „Testamentu” i innych utworów Gombrowicza. Uczestnicy analizowali teksty, dzielili się skojarzeniami i szukali własnych interpretacji. Pracowali z ciałem, głosem i przestrzenią, improwizowali, tworzyli postaci i krótkie sytuacje sceniczne. Zastanawiali się, kto opowiada historię, z jakiej perspektywy i co chce przekazać odbiorcy. Literatura stawała się pretekstem do twórczej pracy, ale również do przyjrzenia się sobie i otaczającemu światu.

W pracy towarzyszyli im dramaturg Michał Pabian, pedagożka teatru Jolanta Korłub-Ogonkowska oraz aktorzy Teatru Powszechnego: Joanna Jędrejek Jackowska, Laura Pajor, Iwona Pieniążek oraz Filip Łannik, którzy pomagali przejść od lektury do działania.

Istotnym elementem spotkań były aktorskie interpretacje fragmentów utworów. Uczestnicy mogli zobaczyć, jak słowo zapisane na kartach książki zmienia się w żywą wypowiedź sceniczną, w której znaczenie budują nie tylko słowa, ale również głos, pauza, gest, emocje i relacja z drugim człowiekiem. Interpretacje prowadzących stawały się inspiracją do samodzielnych poszukiwań, a nie wzorcem do odtworzenia.

Gombrowicz znany był z przenikliwych obserwacji ludzkich zachowań, społecznych konwenansów i mechanizmów narzucania człowiekowi określonych ról. Jego teksty cały czas pozwalają pytać o to, na ile jesteśmy sobą, a na ile próbujemy sprostać oczekiwaniom innych. Uczestnicy mogli polemizować z autorem, interpretować jego utwory na własny sposób i odnosić je do swoich doświadczeń.

Ważną częścią projektu była wspólna praca uczniów radomskich liceów i osób z niepełnosprawnością intelektualną ze Stowarzyszenia „Opatrzność”. Uczestnicy brali udział w tych samych warsztatach, ćwiczeniach teatralnych i działaniach twórczych. Różnorodność grupy sprzyjała rozwijaniu wyobraźni i poznawaniu odmiennych perspektyw.

Warsztaty pokazały, że literatura może być dostępna dla odbiorców o różnych doświadczeniach i możliwościach, jeśli towarzyszą jej odpowiednio dobrane metody pracy i przestrzeń do swobodnej ekspresji. Uczestnicy mogli działać we własnym tempie i eksperymentować z różnymi środkami wyrazu. Wspólna praca sprzyjała rozwijaniu umiejętności komunikacyjnych, budowaniu relacji i wzmacnianiu poczucia sprawczości. Istotne było przy tym równorzędne uczestnictwo wszystkich osób – nie tylko w zajęciach, ale również w przygotowaniu finałowej prezentacji.

Teatr dawał możliwość komunikowania się nie tylko słowem, ale także ruchem, gestem i emocją. Dzięki temu każdy mógł znaleźć własny sposób uczestnictwa w działaniach i wnieść do wspólnej pracy indywidualne pomysły.

Ważnym założeniem warsztatów było stworzenie przestrzeni, w której uczestnicy mogli swobodnie eksperymentować, zadawać pytania i poszukiwać własnych rozwiązań. Zamiast jednej narzuconej interpretacji liczyły się samodzielność, otwartość na różne pomysły i możliwość podejmowania twórczych decyzji.

Praca z literaturą i teatrem rozwija wyobraźnię, umiejętności komunikacyjne oraz zdolność współpracy. Może również wspierać samoakceptację, pewność siebie i budowanie relacji. Jej wartość nie sprowadza się jednak do zdobywania konkretnych kompetencji. Równie istotne jest doświadczenie bycia wysłuchanym i zauważonym.

Zwieńczeniem projektu było otwarte czytanie performatywne, które odbyło się 9 października na Scenie Kotłownia Teatru Powszechnego w Radomiu. Uczniowie, podopieczni Stowarzyszenia „Opatrzność” i aktorzy zaprezentowali efekty wspólnej pracy. Finał stał się okazją do podzielenia się z publicznością własnymi interpretacjami i doświadczenia sceny jako przestrzeni wspólnego działania, w której każdy głos ma znaczenie.

Projekt „Młodzi czytają Gombrowicza – od lektury do działania” pokazał, że klasyka może inspirować do rozmowy o sprawach ważnych tu i teraz, a teatr może być miejscem spotkania różnych perspektyw. Literatura, zamiast pozostawać zamknięta na kartach książki, staje się wówczas początkiem twórczych poszukiwań i budowania relacji.