Czarnobyl 2013: na własne oczy

Kilka miesięcy temu trzech nieco zwariowanych kolegów lubiących niecodzienne sposoby spędzania wolnego czasu zaproponowało mi, żebym się z nimi zabrał na taką właśnie wyprawę, zakładając, że mnie taka impreza zaciekawi, a im się w grupie przyda inżynier. Długo się nie zastanawiałem i gdy tzw. cała Polska jechała na majówkę nad morza, jeziora, w góry i gdzie tam jeszcze, my wsiedliśmy w samochód i pojechaliśmy na zieloną Ukrainę.

Po jakimś czasie przybywają przewodnicy i po szybkiej kontroli dokumentów wjeżdżamy do strefy. Najpierw jedziemy zostawić bagaże do naszego hotelu, który mieści się w miasteczku Czarnobyl. Po drodze mijamy pierwsze opuszczone wioski z domami ledwie widocznymi zza dziko rosnących drzew i krzewów oraz… ekipę odmalowującą barierki przy szosie. W ciągu kolejnych dni zobaczyliśmy, że nie był to ewenement – wszystkie miejsca wciąż wykorzystywane i zamieszkane (choćby czasowo) przez ludzi są bardzo zadbane – krawężniki pomalowane, trawniki przystrzyżone i obsadzone kwiatami. Jest biednie (to też się rzuca w oczy), ale schludnie.

Nie siedzimy tam zatem, tylko szybko zostawiamy graty i udajemy się na zwiedzanie z krótkim postojem w sklepie. Sklep zaopatrzony jest dość biednie, ale podstawowe produkty (chemię domową, żywność, alkohol) da się w nim kupić. Ciekawostką są magnesy pamiątkowe – i to w dwóch wariantach!

Ze sklepu udajemy się do wewnętrznej, 10-kilometrowej strefy. W niej nie mieszka już nikt, nawet czasowo, choć także tu ludzie pracują. Po drodze mijamy posterunek kontrolny, choć sama „kontrola” ogranicza się do wymiany kilku zdań pomiędzy strażnikiem a przewodnikiem. Dalej dojeżdżamy do pierwszego przystanku na trasie – wsi Kopaczi. Wioska Kopaczi w wyniku katastrofy została skażona opadem radioaktywnym, wysiedlona i – jako jedyna – praktycznie w całości zlikwidowana. Zburzone domy zasypano warstwą ziemi tworząc charakterystyczne pagórki. Do dziś przetrwał solidny murowany budynek przedszkola i pomnik Żołnierza-Wyzwoliciela. Wszędzie dookoła stoją znaki ostrzegające przed promieniowaniem, jednak jego poziomy nie są wcale wysokie. Przy drodze liczniki wskazują dawki nieprzekraczające promieniowania z Warszawy, a miejscami znacznie niższe. W miarę zbliżania się do przedszkola przy ziemi można zaobserwować pewien wzrost – do 1-2 μSv/h. To już 3-6 razy więcej niż w warszawskim Śródmieściu (ok. 0,3 μSv/h). A jednocześnie kilkukrotnie mniej niż w samolocie na wysokości kilkunastu tysięcy metrów albo na plaży w brazylijskim kurorcie Guarapari (tam jest rzędu 5 μSv/h albo i więcej, zależnie od lokalizacji). Są jednak miejsca, gdzie promieniowanie jest wyższe, szczególnie pod drzewami oraz pod ścianami ocalałego budynku, w miejscach gdzie deszcz spłukiwał promieniotwórczy pył z dachu. Tam moce dawek sięgają kilkunastu μSv/h (w serwisie Youtube można znaleźć filmy, na których zmierzono ponad 20). To są wartości zauważalnie wyższe od naturalnego tła w większości miejsc świata, ale wciąż nie przekraczają ekstremalnych wartości naturalnych – w niektórych punktach wspomnianego Guarapari czy w irańskim Ramsarze. Sam budynek przedszkola jest w opłakanym stanie – jest nie tylko opuszczony, ale także splądrowany i zdewastowany. Jest to zapowiedź tego, co zobaczymy później w Prypeci.

Sarkofag, jakkolwiek do tej pory dobrze spełniał swoją rolę, jest jednak konstrukcją mniej lub bardziej prowizoryczną i od wielu lat planowane jest zastąpienie go nową osłoną. Przymiarki do jej budowy rozpoczęły się już w 1992 r. Oryginalnie planowano ukończenie konstrukcji do roku 2005, w wyniku licznych opóźnień budowa prowadzona przez francuskie konsorcjum NOVARKA (joint venture firmy VINCI oraz Bouygues) rozpoczęła się jednak dopiero w 2010 roku, a jej planowany termin zakończenia to rok 2015. Przedsięwzięcie finansowane jest ze środków międzynarodowych: Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju, Unii Europejskiej oraz USA. Nowa osłona powstaje na placu obok elektrowni, a po ukończeniu ma zostać nań nasunięta. Przy szerokości 257 m, długości 162 m i wysokości 108 m będzie to ponoć największa ruchoma konstrukcja na świecie. Nowa osłona zaprojektowana jest na 100 lat, ma wytrzymywać m.in. temperatury od -30 do +50°C i trzęsienie ziemi o sile 9 stopni w skali Richtera. Więcej informacji o nowej osłonie uzyskać można na stronie internetowej Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej (po angielsku, rosyjsku i ukraińsku).

Po zrobieniu obowiązkowych zdjęć z reaktorem (ciekawostka: elektrownię fotografować wolno, nową osłonę fotografować wolno, nie wolno natomiast fotografować odrapanych budynków z drugiej strony, gdyż są to „instalacje wojskowe” – do obejrzenia na Google Maps) zapakowaliśmy się z powrotem i pojechaliśmy do głównego celu wyprawy – miasta Prypeć. Prypeć była 50-tysięcznym miastem zbudowanym w bezpośrednim sąsiedztwie elektrowni przede wszystkim dla jej pracowników – założono je w 1970 roku. Miasto było bardzo nowoczesne (oczywiście w ówczesnym tego słowa rozumieniu), zaplanowane w oparciu o awangardowy wtedy plan trójkątny opracowany przez architektów moskiewskich i kijowskich, z dużymi przestrzeniami publicznymi i szerokimi alejami. W założeniu miało to poprawić komfort życia mieszkańców. Dynamiczny rozwój ośrodka przerwała jak wiadomo katastrofa w elektrowni. Po wybuchu reaktora nr 4 promieniowanie w Prypeci zaczęło szybko narastać. W nocy z 26 na 27 kwietnia, tj. w dobę po awarii, moc dawek w niektórych rejonach miasta przekroczyła 5 mSv/h – czyli w ciągu godziny mieszkańcy otrzymywali dawkę taką jak normalnie w ciągu 1,5 roku (albo jak w Finlandii w niecały rok). Do tego dochodziło istniejące wciąż ryzyko kolejnego wybuchu pod reaktorem. Doprowadziło to do podjęcia decyzji o pilnej ewakuacji miasta, choć obowiązujące wedle radzieckich przepisów kryterium bezwarunkowej ewakuacji (skumulowana dawka promieniowania gamma 0,75 Gy na mieszkańca odpowiadająca dawce efektywnej 0,75 Sv) nie zostało jeszcze osiągnięte. W nocy przeprowadzono obchód domów mieszkalnych dla ustalenia liczby przebywających w mieście ludzi – oszacowano ją na 47 tysięcy, w tym 17 tysięcy dzieci i 80 obłożnie chorych. Do południa 27 kwietnia zgromadzono w okolicy przeszło 1200 autobusów i 200 ciężarówek, a na pobliską stację kolejową Janow podstawiono dwa składy dla 1500 osób. Polecenie przygotowania do ewakuacji nadano przez lokalne radio o godzinie 13:10. Mieszkańcom polecono przygotować się do ewakuacji prowadzonej od godziny 14:00 – mieli zabrać ze sobą tylko niezbędne przedmioty, w tym dokumenty i niewielki zapas żywności. Ewakuację określono mianem „czasowej”, pozostawionego majątku miała pilnować milicja (ogłoszenie o ewakuacji można odsłuchać na stronach Wikipedii). O godzinie 14 bezpośrednio pod domy mieszkalne podstawiono autobusy, którymi ewakuowała się większość mieszkańców. Proces zakończono w ciągu 2,5 godziny, ewakuowano 49 360 osób – jak się miało okazać – na zawsze.

Długą wycieczkę pieszą (pięć godzin, potem jeszcze trzy drugiego dnia) zaczynamy od centralnego placu miasta. Kierujemy się do hotelu „Polesie”. Tu rozwiewa się nasza największa wątpliwość: czy będzie można zwiedzać budynki? Oficjalnie od 2012 roku nie wolno. Wtedy bowiem pod grupą turystów załamał się strop, kilka osób odniosło kontuzje. Wprowadzono więc zakaz. Ale zakaz sobie, a praktyka sobie… przynajmniej dla małych grup. Duże wycieczki istotnie prowadzane są raczej ulicami, ale małe grupki ze swoimi przewodnikami zwiedzają miasto dużo dokładniej. Oczywiście – na własne ryzyko. Większość budynków trzyma się nieźle, choć nie znaczy to, że nie ma okazji, by zrobić sobie krzywdę – jest ich aż nadto. Brak balustrad, otwarte szyby windowe, wszechobecne potłuczone szkło. Najmniejszym problemem w tym wszystkim jest paradoksalnie promieniowanie. Owszem, zdarzają się miejsca o nieco wyższym poziomie (trawa, mech), ale dawki są zupełnie bezpieczne – choć na terenie miasta rozproszonych jest trochę obiektów znacznie bardziej skażonych.

Po obejrzeniu hotelu idziemy dalej – do szkoły muzycznej ozdobionej obsypującą się mozaiką, do kina „Prometeusz” z posadzką porośniętą mchem, do kawiarni „Prypeć”, a następnie do szpitala. Krajobraz wszędzie taki sam – dużo dzikiej zieleni, gruzu i potłuczonego szkła, porozbijane instalacje, wypatroszone szafki elektryczne, zwisające kable (kable się ostały!), porozbijane umywalki i muszle klozetowe. Do tego – niestety – sporo współczesnych śmieci, głównie butelek po napojach różnego rodzaju i różnej mocy…

Przy wejściu do szpitala niespodzianka dla turystów – na stoliku leży kawałek tkaniny. Fragment munduru jednego z przywiezionych tam strażaków. W odległości 20 cm na moim liczniku Geigera-Müllera kończy się skala (200 μSv/h). Ot – ciekawostka. Ze szpitala idziemy dalej – odwiedzamy jeden z niskich bloków mieszkalnych centralnej części miasta (w jego awangardowym układzie wieżowce stały tylko na obrzeżach). Tutaj widać, że pojęcie komfortu życia w sowieckiej architekturze kończyło się na przestrzeniach publicznych – mieszkania są maleńkie i bardzo ciasne, nawet w porównaniu z polską wielką płytą.

Idąc dalej przez przedszkole, szkołę, posterunek milicji (to akurat budynek splądrowany doszczętnie) i pocztę zdajemy sobie sprawę z tego, że sporo rzeczy wewnątrz budynków jest specjalnie zainscenizowanych dla zwiedzających. Czy przez innych turystów, czy przez pracowników strefy – trudno orzec. Na porodówce w szpitalu leży otwarta książka urodzeń. W szpitalnej bibliotece wśród ogólnego bałaganu i książek walających się po podłodze, na honorowym miejscu na półce leży jedna – „Przyczyny raka”. Na łóżeczku przedszkolnym ktoś ułożył lalkę w masce przeciwgazowej (rozmiar dziecięcy) – masek tych zresztą wszędzie jest pełno. W klasie szkolnej na ławce zeszyt otwarty na wypracowaniu o roli Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. I tak dalej. Wszystko wygląda na autentyczne, tylko po prostu aranżacja cokolwiek teatralna.

Po kilku godzinach spaceru wracamy do Czarnobyla – na kolację. Po drodze – na granicy strefy 10-kilometrowej – obowiązkowa kontrola dozymetryczna. Turystów spędzających noc w zonie karmi się w stołówce w samym środku Czarnobyla, naprzeciw hotelu. Na budynku obok ekspresyjne malowidło: z reaktora jądrowego wylatują pręty zestrzeliwując przelatujące bociany. Pod stołówką – sklep monopolowy, komfortowo wyposażony w stoliki oddzielane zasłonkami od reszty sali. Po kolacji przewodnik zabiera nas na spacer po Czarnobylu. Mijamy pomnik poświęcony ewakuacji – dwa rzędy przydrożnych tablic z nazwami wysiedlonych miejscowości. O ewakuacji całej 30-kilometrowej strefy wokół elektrowni zadecydowano 2 maja 1986 r. w wyniku obliczeń wskazujących na poważne zagrożenie zdrowia jej mieszkańców w wypadku kolejnego wybuchu reaktora, którego jeszcze nie można było wykluczyć. 2 i 3 maja ewakuowano prawie 10 tysięcy osób z wewnętrznej strefy 10-kilometrowej. 5 maja – 13,5 tysiąca mieszkańców Czarnobyla. Do 7 maja zakończono ewakuację 51 mniejszych miejscowości na Białorusi i 42 na Ukrainie leżących w strefie 30-kilometrowej. Łączna liczba ewakuowanych do 9 maja osób przekroczyła 99 tysięcy. W późniejszym okresie dokonywano dalszych ewakuacji miejscowości bardziej oddalonych od elektrowni, poza strefą przymusowego wysiedlenia, na terytorium Białorusi, Ukrainy i Rosji. Łączną liczbę osób wysiedlonych w wyniku katastrofy Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej szacuje na około 200 tysięcy.

Spod pomnika ulica Sowiecka (z obowiązkowym pomnikiem Władimira Iljicza) a następnie ulica Lenina prowadzą w stronę pięknie utrzymanej cerkwi. Stamtąd wyludnioną częścią miasta przewodnik prowadzi nas nad rzekę – jest widocznie zdeterminowany żebyśmy się jak najbardziej zmęczyli i porzucili wszelkie pomysły nielegalnych nocnych spacerów po mieście. Dla pewności po dłuższej wieczornej pogawędce zostawia nas razem z grupą Rosjan z Jekaterynburga…

Drugiego dnia udajemy się na zamkniętą stację kolejową Janow, a następnie z powrotem do Prypeci – tym razem do części północnej. Zwiedzamy Pałac Kultury „Energetyk”, lokalny supersam wraz z rozległymi podziemnymi magazynami, park rozrywki i stadion. Stadion jest tak zarośnięty drzewami, że zdajemy sobie sprawę gdzie jesteśmy dopiero po natknięciu się na trybuny. Następnie przewodnik prowadzi nas na północno-zachodni wierzchołek miejskiego trójkąta – a tam na dach 15-piętrowego budynku mieszkalnego. Tu mieszkania są znacząco większe, niż w małych budynkach „śródmiejskich”, oryginalnie były też windy. Z dachu rozciąga się wspaniały widok na miasto tonące w zieleni, okoliczne lasy, a także elektrownię i inne wielkie dzieło radzieckiej techniki – radar pozahoryzontalny systemu Duga-2. Ogromna (300 m wysokości) konstrukcja służyła w latach 70. i 80. do wykrywania potencjalnego startu rakiet balistycznych – a przy okazji zakłócała pracę cywilnych stacji radiowych na całym świecie, czym zasłużyła sobie na zachodzie na miano „ruskiego dzięcioła”. Z perspektywy najwyższego dachu w mieście rzuca się w oczy rozmach planowania urbanistycznego w mieście – duże odstępy między budynkami, szerokie aleje, duże place. Wszystko to, czego brakuje współczesnym „kapitalistycznym” osiedlom…

Przez kolejną szkołę i osuszony basen kryty udajemy się do dzielnicy przemysłowej i dawnej fabryki magnetofonów. Zrujnowane hale (w tym jedna z częściowo zawalonym stropem) mogłyby dziś z powodzeniem służyć za plan dla filmu o bitwie stalingradzkiej. W okolicach fabryki przewodnik pokazuje nam fragment maszyny używanej do „sprzątania” budynku zniszczonego reaktora – jest to kolejna „ciekawostka radiologiczna”, przy której licznik Geigera (tym razem nie mój, mój miał za krótką skalę) dochodzi do 500 μSv/h. Jest to jednak wyjątek – we wszystkich miejscach jakie odwiedziliśmy poziomy promieniowania są całkiem niskie, natomiast większość pojazdów wykorzystywanych w procesie sprzątania i budowy sarkofagu zgromadzono na złomowisku niedostępnym dla zwiedzających. Wyższe poziomy promieniowania można zaobserwować tylko poza miastem, np. w rejonie dawnego „Czerwonego lasu” – najbardziej napromieniowanego i obumarłego rejonu zalesionego. Drzewa co prawda ścięto i zakopano, ale promieniowanie jest tam nadal zauważalnie silniejsze, szczególnie w niektórych miejscach przy ziemi, choć też nie stanowi zagrożenia dla zdrowia przechodnia.

Przed wyjazdem ze strefy czekają nas jeszcze dwa „przystanki obowiązkowe”. Jeden to wystawa pojazdów uczestniczących w operacji ratowniczej – kilka różnorodnych maszyn od wojskowego samochodu rozpoznawczego BRDM po zdalnie sterowane pojazdy przypominające łaziki kosmiczne. Drugi to pomnik strażaków z jednostki gaśniczej z Czarnobyla – przedstawiający członków dyżurnego zastępu, który jako pierwszy z tej jednostki wyjechał do akcji ratowniczej – i prawie w komplecie zginął. Niepotrzebnie chyba pretensjonalny podpis głosi: „Tym, którzy uratowali świat”. Choć to z pewnością spora przesada, nie umniejsza to oczywiście tragizmu ludzi, którzy nie mieli nawet pojęcia co im zagraża, myśląc, że wyjeżdżają do zwykłego pożaru.

Ogólnie dziś dwie rzeczy wydają się pewne. Rejon Czarnobyla z pewnością nie jest – jak przekonują czasami niektórzy – "kompletnie zniszczony”. Wprost przeciwnie, przyroda bujnie się tam rozwija, wedle dostępnych informacji mnożą się też nie niepokojone przez ludzi zwierzęta – np. dziki i wilki (nie szukaliśmy dla potwierdzenia), sprowadzono też tu konie Przewalskiego (te było widać). Z drugiej jednak strony ludzie na te tereny zapewne nie wrócą. Ale nie ze względu na promieniowanie, które dziś jest już całkiem niskie, a będzie nadal maleć. Problemem nie do pokonania wydają się straty w zdewastowanej infrastrukturze – jej odbudowa wydaje się trudna i po tylu latach pozbawiona jakiegokolwiek sensu. Przywrócenie tego rejonu mieszkańcom nie było niemożliwe, ale do tego konieczne byłoby zabezpieczenie budynków i mienia, a także inne prowadzenie dekontaminacji jeszcze w latach 80. – nie na zasadzie zasypywania źródeł promieniowania i zabezpieczania ich przed roznoszeniem poza strefę, a poprzez ich usuwanie. W 1986 roku o tym jednak nie myślano – w przeciwieństwie do Fukushimy, gdzie od początku prowadzone są działania mające na celu ponowne zasiedlenie ewakuowanych rejonów. W rejonie Czarnobyla się to już nie stanie, ale paradoksalnie z obserwacji ukraińskiej zony płynie wniosek, że zwrócenie takiego obszaru ludziom jest całkowicie możliwe. Co wcale nie musi być korzystne dla przyrody, ale to już zagadnienie osobne.

-------------

Wszystkie dane o promieniowaniu na podstawie pomiarów własnych oraz opracowania Krzysztofa Wojciecha Fornalskiego z Instytutu Problemów Jądrowych w Świerku (obecnie Narodowe Centrum Badań Jądrowych). Wyniki moich pomiarów były zbieżne, ale z racji rodzaju używanego sprzętu mniej dokładne i mniej czytelne na fotografiach.

Cytowane informacje o przebiegu ewakuacji na podstawie raportu Ministerstwa Federacji Rosyjskiej ds. Obrony Cywilnej, Sytuacji Nadzwyczajnych oraz Usuwania Skutków Klęsk Żywiołowych z 2011 r.