II Wojna Światowa z bakijskiej perspektywy: alianci i państwa osi (cz. II)

Ropa naftowa to wielki skarb dla każdego kraju, strategiczne znaczenie takich złóż jest nie do przecenienia w trakcie pokoju. W trakcie wojny rola wzrasta jeszcze bardziej. Dlatego zarówno sojusznicy, jak i przeciwnicy wojenni zaczynają dążyć do przejęcia takiego skarbu. Skarbu, który może zatrzymać czołgi, ale i cały przemysł imperium a ożywić machinę wojenną drugiego.

Podpisanie paktu Ribbentrop- Mołotow sprawiło, że rola Baku stała się skomplikowana. Nagle III Rzesza stała się sojusznikiem ZSRR. Sprawiło to, że państwa osi zaczęły patrzeć na Abszeron (region- półwysep gdzie położone jest Baku) jako miejsce pozyskiwania ropy tak potrzebnej do prowadzenia wojny. Z drugiej strony już wcześniej Alianci uznawali ZSRR jako państwo wrogie (mając na względzie, że to carskie Imperium Rosyjskie uznawano za władzę posiadającą legitymację). Podpisanie więc paktu pomiędzy ministrami spraw zagranicznych spowodowało, że Francja i Anglia poczuły się zagrożenie. Postanowiły więc temu przeciwdziałać.

Dlatego Wielka Brytania i Francja już wcześniej rozważały możliwość zbombardowania pól naftowych Azerbejdżanu.

Państwa te szczególnie zaniepokoiły się podpisaniem przez ministrów spraw zagranicznych Mołotowa i Ribbentropa paktu z dnia 23 sierpnia 1939 paktu. Alianci obawiali się, że Hitlerowi zostaną udostępnione źródła energii.

Swojego czasu ambasador USA we Francji W. Bullitt w telegramie wysłanym do Waszyngtonu sugerował "możliwość zbombardowania i zdemolowania Baku". Powyższe było poniekąd sprawozdaniem z dyskusji jakie w owym czasie odbywały się w Paryżu. Operacja miała zostać przeprowadzona przez francuskie Siły Powietrzne w Syrii.

Z kolei Charles de Gaulle był bardzo krytyczny wobec takich planów. W jego opinii był to pomysł „szalonych głów, które bardziej przejmują się tym jak, jak zniszczyć Baku niż dać odpór Berlinowi".

Tym nie mniej rząd francuski nakazał Generałowi Gamelenowi i Admirałowi Darlanowi opracowanie „planu ewentualnej interwencji z uwzględnieniem dokonania zniszczeń rosyjskich urządzeń wydobycia ropy.” Ambasador Bullit poinformował prezydenta USA Franklina D. Roosevelta, że uznaje on atak samolotów na Baku jako "najbardziej skuteczny sposób osłabienia Związku Radzieckiego."

Dnia 31 października 1939 roku podobna dyskusja obyła się w Sztabie Generalnym Zjednoczonego Królestwa. Zwyciężył jednak pogląd przeciwny bombardowaniu. Oboje premier Chamberlain i Winston Churchill (jako minister Sił Morskich) otwarcie wyrazili dezaprobatę i przekonali innych, że bardziej realny i potrzebny jest plan zapobieżenia transportu ropy na Morze Czarne przez brytyjskie okręty podwodne.

Według raportu złożonego w dniu 22 lutego 1940 roku przez generała Gameleno francuskiemu premierowi Daladye „Baku zaspokaja 75% całego zapotrzebowania na ropę ZSRR, dlatego ZSRR wpadnie w kryzys, jeśli źródła te zostaną utracone”. Uważał dalej, że "uzależnienie od dostaw ropy z Kaukazu jest fundamentalną słabością rosyjskiej gospodarki. Jej siły zbrojne są całkowicie zależne od tego źródła energii. Przerwanie dostaw ropy na tak dużą skalę będzie miało daleko idące konsekwencje, a nawet może doprowadzić do upadku wszystkich systemów wojskowych, przemysłowych i rolniczych w Rosji".

W kwietniu 1940 r odbyły się loty wywiadowcze sił powietrznych zarówno brytyjskich, jak i francuskich nad Półwyspem Abszerońskim. Wygląda na to, że wszystko było gotowe dla zbombardowania Azerbejdżanu.

Baku zostało ocalone przez zasadniczą zmianę okoliczności wojennych: 10 maja 1940 r. III Rzesza napadła na Holandię, Belgię oraz Francję. Dla państw Europy Zachodniej oznaczało to zasadniczy spadek znaczenia Półwyspu Abszerońskiego.

Sytuacja po raz kolejny zasadniczo zmieniła się w 1941 kiedy III Rzesza napadła na ZSRR. Ochrona Baku stała się zasadniczym celem obrony Kaukazu przez aliantów.

Niemiecka operacja Edelweiss, nazwana na cześć kwiatów górskich, miała za cel przejęcie kontroli nad Kaukazem, a przede wszystkich przejęcia pól naftowych Baku. Operacja została podpisana przez Adolfa Hitlera w dniu 23 lipca 1942 roku. Główne siły obejmowały Grupę Armijną A dowodzoną przez Wilhelma Lista, wraz z kilkoma dywizjami pancernymi oraz częścią floty powietrznej oraz 3 armii rumuńskiej Petre Dumitrescu. Grupa Armii była wspierana przez część Grupy Armii B pod dowództwem Fedora von Bock. Całość sił liczyła 167.000 żołnierzy, 4540 dział i 1130 czołgów. Przy siłach lądowych rozmieszczono 15.000 pracowników przemysłu naftowego.

Niemieccy przywódcy nie mieli planów bombardowania Baku. Celem Hitlera było aby nie zniszczyć pól naftowych, ale ich zasoby możliwie szybko wykorzystać dla własnych wojsk.

W celu osiągnięcia powyższego już wcześniej III Rzesza założyła kilka przedsiębiorstw naftowych takich jak "Niemiecka Ropa na Kaukazie", "Ost-Öl" i "Karpaten- Öl". Przyznano im na wyłączność 99-letnią dzierżawę na eksploatację złóż kaukaskiej ropy naftowej. W tym celu przetransportowano wiele rur w rejon Kaukazu. W dalszym okresie wojny okazały się one bardzo przydatne dla radzieckiego przemysłu naftowego. Dodatkowo powołano specjalny oddział kontroli gospodarczej "A", kierowany przez generała-porucznika Nidenfuhra.

Nie tylko kategorycznie zabroniono bombardowania pól naftowych, ale przeciwnie postanowiono bronić je przed ewentualnym zniszczeniem przez wycofujące się oddziały radzieckie dowodzone przez Siemiona Budionnego i Mikołaja Baibakova. Dla Abwehry opracowano Operację Schamil, który zakładała inwazję oraz lądowanie w Groznym, Małgobeku i Maikopie. Miały być one wspierane przez lokalną piątą kolumnę.

Operacja ta okazała się kolejnym znamiennym błędem Adolfa Hitlera. Podzielone wojsko wydzielone do zdobycia Kaukazu okazało się zbyt słabe do zdobycia założonego celu- z drugiej strony było to spore osłabienie sił zbrojnych, które aktualnie były związane pod Stalingradem. Ostatecznie zarówno Stalingrad nie został zdobyty, co stanowiło odwrócenie tendencji wojennych, z drugiej strony azerbejdżańska ropa płynęła szerokim strumieniem do czołgów radzieckich walczących na frontach II Wojny Światowej.