W 2011 roku, podczas polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej, udało się dojść do porozumienia oraz potwierdzić naglącą potrzebę wzmożonych badań obejmujących szeroko rozumiane uczestnictwo w kulturze. Niewspółmierną rolę w tym kontekście odgrywała silnie zaakcentowana potrzeba przeprowadzenia pogłębionych europejskich badań statystycznych w dziedzinie kultury oraz konieczność ich systematycznego, dalszego rozwoju. Największym problemem dla Eurostatu pozostawała niespójna metodologia badań obejmująca wszystkie państwa UE. Do tego momentu bowiem wydatki np. na bilet do ZOO, na corridę czy nawet zakup przyczepy campingowej w niektórych państwach były uznawane za koszt uczestnictwa w kulturze, podczas gdy w innych krajach nie uznawano za taki np. zakup rzeźby do prywatnego gabinetu stomatologicznego.

REKLAMA
Zrealizowanie wzmożonych i zharmonizowanych w następstwie polskiej prezydencji badań w dziedzinie statystyk kultury pozwoliło na kontynuację podjętych wysiłków, na poziomie Parlamentu Europejskiego, w ramach sprawozdania z inicjatywy własnej mojego autorstwa, pod zaakceptowanym tytułem „W sprawie barier strukturalnych i finansowych w dostępie do kultury” (2017/2255(INI). Nie bez znaczenia pozostawał również fakt, iż stało się ono pierwszym w historii aktywności PE sprawozdaniem obejmującym całość problematyki uczestnictwa w kulturze.
Uzyskanie na posiedzeniu plenarnym ponad 85-procentowego poparcia, a także wcześniejsze, jednogłośne przyjęcie sprawozdania w Komisji Kultury i Edukacji to pozytywny ewenement, ale przede wszystkim dowód akceptacji treści, mających swoje mocne oparcie w wynikach badań.
W niezwykle dużym skrócie, można wyróżnić najistotniejsze elementy tego sprawozdania w trzech grupach:
W wynikach badań warto odnotować przede wszystkim, że:
• Sektory kultury i kreatywny zapewniają od 8 do 12 mln (pełnoetatowych) miejsc pracy w Europie (co stanowi znacząco powyżej 3,7% czynnej zawodowo populacji Europy).
• Sektory te generują około 5,3% PKB w UE (nie wliczając w te szacunki branż dóbr luksusowych).
• Branże luksusowe funkcjonujące w obszarze kultury to blisko 1,7 mln zatrudnionych, a ich wartość, pod względem sprzedaży towarów i usług, to ponad 500 mld EUR.
• Polska ma jeden z najniższych współczynników pełnoetatowego zatrudnienia w kulturze w państwach UE (24 miejsce).
• Liderami uczestnictwa w kulturze są Niemcy i Finlandia, Polska plasuje się natomiast poniżej średniej europejskiej.
• To młodzi (osoby do 25 roku życia) najczęściej uczestniczą w kulturze (83% aktywnych). Dopiero w przypadku wizyt w muzeach, starsza widownia wyprzedza tę najmłodszą.
• 79% Europejczyków ceni europejskie dziedzictwo i uznaje je za poważne źródło aktywności i możliwości na rynku pracy.
• 74% Europejczyków opowiada się za finansowaniem kultury ze środków publicznych. Zaledwie 13 % jest temu przeciwna. Pozostali nie mają zdania.
W sprawozdaniu szczególnie istotne były:
• Ustalenie zaktualizowanej, kompletnej podstawy prawnej dotyczącej praw, uczestnictwa i dostępu do kultury.
• Uznanie kultury za kluczowy obszar aktywności oraz docenienie jej roli jako niezwykle istotnego elementu projektu integracji europejskiej.
• Docenienie znaczenia przemysłów kreatywnych dla pomyślności ekonomicznej Europy.
• Szczególne uznanie roli dialogu kulturowego oraz znaczenia aktywnego i dostępnego sektora kulturalnego dla rozwoju inkluzyjnego społeczeństwa i wzmacniania aktywnego obywatelstwa europejskiego.
• Zwrócenie uwagi na zjawisko wykluczenia kulturowego (w tym cyfrowego) oraz na konieczność jego ustawicznego zwalczania.
• Docenienie znaczenia dziedzictwa oraz konieczności jego ochrony i promocji.
• Konieczność uwzględnienia zmian technologicznych oraz cywilizacyjnych, mających wpływ na formy uczestnictwa w kulturze. Technologie cyfrowe zmieniły bowiem sposób, w jaki ludzie uzyskują dostęp do treści kulturowych, wytwarzają je i z nich korzystają.
• Uznanie kultury za źródło bogactwa, pozwalającego lepiej, sprawniej i efektywniej radzić sobie ze współczesnymi wyzwaniami, problemami i kryzysami.
Konkluzje:
• Najważniejszą barierą w uczestnictwie w kulturze są braki edukacyjne.
• Bariery finansowe oraz strukturalne pozostają kolejnymi, kluczowymi źródłami ograniczeń w dostępie do kultury.
• Dziś mamy większy problem z popytem niż podażą w obszarze kultury (około 40 % Europejczyków deklaruje brak zainteresowania wydarzeniami kulturalnymi). Tylko około 10 % natomiast odczuwa braki w istniejącej ofercie kulturalnej.
• Udziałowi w wydarzeniach artystycznych sprzyja w pierwszej kolejności wykształcenie, w drugiej zasobność portfela, następnie wiek (im niższy tym wyższa aktywność), miejsce zamieszkania (przeważają ośrodki miejskie), bliskość instytucji (muzea, teatry), nie ma natomiast znaczenia np. płeć.
Zalecenia dla instytucji europejskich oraz państw członkowskich UE:
• Konieczność upraszczania i harmonizowania przepisów oraz systemów podatkowych.
• Uspójnienie polityki podatkowej, zwłaszcza w odniesieniu do VAT, oraz konieczność lepszej koordynacji krajowych polityk kulturalnych ze stawkami VAT stosowanymi jako narzędzie stymulujące uczestnictwo w kulturze.
• Przygotowanie nowej, spójnej strategii cyfrowej, ukierunkowanej na działalność kulturalną. Bezpośredni kontakt z kulturą pozostaje kluczowy, jednak digitalizacja i dostęp online do treści kulturalnych umożliwiają jeszcze szerszy dostęp do kultury i wiedzy oraz pozyskiwanie nowych, często dotychczas niereprezentowanych, odbiorców.
• Konieczność usunięcia przeszkód fiskalnych w transgranicznej mobilności artystów i specjalistów w dziedzinie kultury.
• Niezbędność budowania strategii dostępu i uczestnictwa w kulturze na rzecz dzieci i młodzieży.
• Uznanie zagadnienia dostępności do kultury za jeden z priorytetów agendy UE.
• Konieczność redukowania obciążeń podatkowych w wymiarze transgranicznym.
• Uznanie, że wydatki na kulturę to nie tylko koszt, ale także strategiczna inwestycja.