Stary prezydent, nowa nadzieja

Dwa dni temu niewielką przewagą 52,7 procent w stosunku do 47,3 procent głosów, wyborcy stanu Kalifornia utrzymali obowiązującą karę śmierci. Poparcie dla egzekucji zmalało zatem o 19 punktów procentowych od roku 1978, kiedy to drogą referendum uchwalono ustawę o karze śmierci.

Wynik głosowania w Kalifornii odzwierciedla narodowy trend malejącego poparcia dla kary śmierci w USA. W społeczeństwie nasilają się moralne wątpliwości co do egzekucji oraz obawa przed wykonaniem wyroku na niewinnej osobie.

W ciągu 5 lat pięć stanów odstąpiło od kary śmierci. Jest nadzieja na uchylenie przepisów dotyczących egzekucji w kolejnych stanach w 2013 roku.

Ubiegły rok nie napawał optymizmem. Podczas Powszechnego Przeglądu Okresowego Praw Człowieka (Universal Periodic Review, UPR) USA odrzuciły wezwania 23 państw do ogłoszenia moratorium na wykonywanie kary śmierci. W 2011 r. USA było po raz kolejny jedynym krajem w obu Amerykach, w którym stosowano karę śmierci. Liczba egzekucji spadła co prawda do 43 z poziomu 46 w 2010 r. i 71 w 2002 r., ale w 2011 r. zostało ogłoszonych 78 nowych wyroków śmierci.

Przejawem pozytywnego trendu może być jednak fakt, iż od 1973 r. 140 osób skazanych na śmierć w USA zostało zwolnionych od odpowiedzialności za popełnione przestępstwa. Illinois zniósł karę śmierci jako szesnasty stan, a w stanie Oregon ogłoszono moratorium.

W USA kara śmierci wciąż jest wykonywana na osobach chorych psychicznie. W listopadzie ubiegłego roku w stanie Ohio odbyła się egzekucja Reginalda Brooksa, 66-letniego mężczyzny, u którego zdiagnozowano schizofrenię paranoidalną. Brooks spędził w celi śmierci prawie 30 lat. Ludzka omylność niesie ze sobą również ryzyko skazania niewinnych osób. Głośnym echem odbiła się w mediach historia Troya Davisa, poddanego egzekucji we wrześniu 2011 r. w stanie Georgia. Jego proces budził wiele wątpliwości. Nie przedstawiono żadnych dowodów rzeczowych świadczących o jego winie. Zeznania świadków były nieścisłe - wielu z nich zmieniało je na przestrzeni lat twierdząc, że wcześniej zeznawało pod przymusem policji.

Kiedy w 2008 r. Barack Obama w ciągu 48 godzin od objęcia urzędu złożył obietnicę zamknięcia więzienia w Guantánamo Bay oraz potępienia tortur i innych form znęcania się nad zatrzymanymi, jego słowa zostały przyjęte przez opinię publiczną z wielkim zadowoleniem.

Niestety słowa nie przełożyły się na czyny - ponad 150 mężczyzn nadal jest przetrzymywanych w Guantánamo. Wielu twierdziło, że było poddawanych torturom i innemu okrutnemu traktowaniu w amerykańskim areszcie. Poniesiono niewielką odpowiedzialność za te naruszenia praw człowieka, a administracja USA systematycznie blokowała próby byłych aresztowanych zmierzające do uzyskania zadośćuczynienia.

Tylko jeden osadzony z 779 przetrzymywanych w bazie od stycznia 2002 r. został przetransportowany na teren USA, aby zostać oskarżonym w zwykłym sądzie federalnym. Wobec pozostałych wniesiono oskarżenia w komisjach wojskowych na drodze procedur, które odbiegają od międzynarodowych standardów sprawiedliwego procesu. Administracja, w jawnej niezgodzie z prawem międzynarodowym, usiłuje obecnie wymierzyć karę śmierci sześciu mężczyznom po takich procesach.

Reżim nieograniczonego aresztu w Guantánamo przypomniał o swoim okrucieństwie we wrześniu 2012 r. wraz z informacjami, że obywatel Jemenu, Adnan Farhan Abdul Latif, został dziewiątym więźniem, o którym wiadomo, że zmarł w Guantánamo. Był przetrzymywany bez postawienia zarzutów i procesu przez ponad dekadę. Najprawdopodobniej popełnił samobójstwo.

Dążenia państw ONZ w kierunku umocnienia systemu ochrony praw człowieka oraz pierwsze próby administracji USA wpisania się w ten globalny trend dają pewną nadzieję na pozytywne zmiany. Jednak nadal pozostaje wiele do zrobienia.