Czego i kogo uczy historia

Niektórzy dodają, że wtedy powraca jako pastisz i auto-karykatura. Jeszcze inni mówią o „złośliwym chichocie historii”. Jeśli to wszystko logicznie połączyć, oznacza to przecież, że historia nikogo i niczego jeszcze tak naprawdę nie nauczyła. Ludzie wciąż popełniają podobne błędy, nie ucząc się życia nie tylko na cudzych, ale nawet na swoich własnych; kolejne pokolenia (chociaż wychowują się przecież w zupełnie odmiennych warunkach i okolicznościach) nie wyciągają żadnych wniosków z doświadczeń przeszłości. Co nas tak pcha w otchłań przyszłości, że – niebaczni na nauki nauczycielki życia – nieustannie zapominamy o przeszłości? Czy rzeczywiście „ważne są tylko te dni, których jeszcze nie znamy”?

Zawsze z pewną ironią patrzyłem na lekcje historii w amerykańskich szkołach, bowiem ich obraz przywoływany w licznych filmach bywa może nawet nieco wykrzywiony, ale zawiera z pewnością sporo prawdy. Młodzi Amerykanie w swoich szkołach uczą się bowiem prawie wyłącznie historii swojego kraju. I numeracji wszystkich kolejnych amerykańskich prezydentów. Można się z tego śmiać, ale skutek takich nauk jest wyraźny. Duma z przynależności do amerykańskiej rodziny z jej krótką przecież (zwłaszcza w porównaniu z europejską czy np. chińską) historią, łopoczący gwiezdny sztandar, poczucie własnej odrębności kulturowej (z baseballem, futbolem amerykańskim, karierą od pucybuta do milionera czy fabryką marzeń rodem z Hollywood) – to wszystko efekt m.in. tych szkolnych lekcji patriotyzmu, przerabianych w nieskończoność i na każdym kroku. Nie wiem czy to dobrze, bo mnie zalew amerykańskiej pop-kultury trochę przeraża i drażni, ale wiem, że w naszych szkołach historia traktowana jest, niestety, bardziej po macoszemu, jako przedmiot mniej istotny. A i dorośli Polacy też uczą się przecież na własnej historii znacznie mniej, niż gdyby mogli - nie wyciągając praktycznie żadnych wniosków i powtarzając wciąż te same błędy z przeszłości.

„Historia nie uczy nas co robić, może najwyżej doradzić, czego nie należy robić” - prawda że zgrabne przysłowie? Kłamałbym jednak twierdząc, że kieruję się nim w życiu, po prostu zapadło mi w pamięć i ilekroć przychodzi mi do głowy w stosownej sytuacji, nie jestem w stanie odmówić mu prawdy. Dziś nie jestem nawet do końca przekonany, gdzie przeczytałem to zdanie (chyba u Marca Blocha), czy przeczytałem je w takiej dokładnie formie (raczej nie, choć sens zachowałem), czy po prostu mi się nie przywidziało. Prawdziwe, czy nie, urzeka mnie bardzo duża swoboda i względność zawarta w tym haśle. Nic nie narzuca, nic nikomu nie każe, stwierdza jedynie pewną nienachalną prawidłowość. Resztę pozostawia nam.

Może nie rozgłaszam tego wszem i wobec, ale odnoszę wrażenie, że czas łacińskich przysłów skończył się gdzieś w połowie XX wieku. Dotarło do wszystkich, że człowiek nie jest tak szlachetny i nobliwy, jakim sobie sam się wydawał i jakim rysowali go etycy, politycy i pisarze. A potem nikt nie wiedział co z tym fantem zrobić. Teraz zostały nam tysiące lat historii, z którymi niezbyt wiadomo co robić. Jedni mówią, żeby pamiętać, jak było, bo to NASZA historia, inni mówią, żeby budować nowe, bo to dopiero będzie NASZA historia. A jedyne, czego nas nauczyła historia, to tego, że nikt z nich nie ma racji, bo to od nas zależy, którą wersję wybierzemy. Z doświadczenia dodam, że zazwyczaj ta trzecia (gdzieś pomiędzy) wersja jest najbardziej sensowna.

W kontekście tego przysłowia, zdarza się, że oglądanie wiadomości napawa mnie lękiem. Dobrze, że ich zbyt często nie oglądam, ale i tak napawają mnie lękiem. Okazuje się bowiem, że raczej nikt z gadatliwych tam ludzi Blocha nie czytał i błędy popełnione kiedyś w historii, dzisiaj powracają, nawet niespecjalnie zmienione. Nikt się na historii życia nie uczy, wszyscy się jej tylko uczą na pamięć. No to jeśli tak, to lepiej się fizyki na pamięć uczyć – ta przynajmniej może przydać się w przyszłości w realnym świecie.

Historia ma to do siebie, że raczej nic nie mówi, tylko znacząco milczy. Wszyscy zapaleńcy, którzy by chcieli zrobić z niej nobliwą panią w sukni pokrytej wiekami, muszą się zaspokoić dość niekształtnym truchłem. Bo historia taka jest, jaką ją się pisze. Historia sama z siebie nic nie mówi – historią się mówi, historią się wojuje, historię się wiesza na sztandarach. I to niestety jest jedyna prawda, jaką widzę w Polskiej polityce historycznej. Jestem przekonany, że dorastająca dziś młodzież może i nie będzie pamiętać później kto kogo i kiedy pokonał na jakim polu, ale będzie za to świetnie wiedziała, jak nagiąć prawdę, dla niepoznaki zwaną „historyczną”, dla własnych korzyści.