Jacek Tabisz

30 marca odbędzie się w Warszawie finał miesiąca ateizmu, którego pierwsza odsłona miała miejsce we Wrocławiu. Zostaną przedstawione tematy związane ze Świątynią Opatrzności Bożej, genezą oświecenia, obywatelską walką o prawo do wystąpienia z Kościoła, mediami ateistycznymi, jak i wiele innych.

REKLAMA
Organizatorem wydarzenia jest Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, które istnieje od 2006 roku i od tego czasu promuje szeroko rozumiany racjonalizm, humanizm, ateizm, świeckość i neutralność światopoglądową obywateli i państwa. Stałą imprezą PSR, skierowaną do jak najszerszej grupy ludzi o otwartych umysłach, jest Festiwal Racjonalistyczny, organizowany od roku 2007 w różnych miastach naszego kraju. W jego trakcie poruszane są tematy związane z paletą tematyczną stowarzyszenia z udziałem uznanych ekspertów z danej dziedziny wiedzy naukowej, medycyny, kultury, czy w zakresie działalności społecznej. W trakcie Festiwali Racjonalistycznych, niezależnie od ich ramowej tematyki, najistotniejszy jest sam sposób podejmowania tematów - zawsze refleksyjny, przemyślany, nie dogmatyczny i umożliwiający otwartą debatę.
Tym razem festiwalowi towarzyszyć będzie telewizja racjonalista.tv, której premiera miała miejsce 21 marca. Pierwsze programy są już dostępne w sieci. Już w trakcie wrocławskich Dni Ateizmu (de facto pierwszych w Polsce) ekipa telewizji pracowała na pełnych obrotach i niektóre materiały ze stolicy Dolnego Śląska pojawią się w racjonalista.tv jeszcze przed 30 marca.
Jedną z inicjatyw Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów jest już od ponad trzech lat projekt „Łyszczyński wraca do miasta”. Postać Kazimierza Łyszczyńskiego, XVII wiecznego polskiego szlachcica, autora traktatu „De non existentia Dei” (O nieistnieniu bogów), ukaranego w 1688 roku śmiercią za otwarte głoszenia ateizmu, staje się symbolem polskiego ruchu ateistycznego. Zwłaszcza zaś warszawskich ateistów, gdyż PSR promuje też inne zasłużone dla rozwoju wolnej myśli postaci. Na Dolnym Śląsku takim świeckim bohaterem staje się Johannes Ronge, który wprawdzie sam nie był ateistą, ale dzięki swojej liberalnej filozofii przetarł szlak dla żyjących po nim "bezbożników".
Data 30 marca ma zatem nieprzypadkowy związek z losami Kazimierza Łyszczyńskiego. Dokładnie 325 lat temu pierwszy znany polski ateista został ścięty na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Kazimierz Łyszczyński tak między innymi pisał o genezie religii:
"Człowiek jest twórcą Boga, a Bóg jest tworem i dziełem człowieka. Tak więc to ludzie są twórcami i stwórcami Boga, a Bóg nie jest bytem rzeczywistym, lecz bytem istniejącym tylko w umyśle, a przy tym bytem chimerycznym, bo Bóg i chimera są tym samym".
Osobą, która zaraziła członków i członkinie PSR pasją do zgłębiania dziejów Kazimierza Łyszczyńskiego był prof. Andrzej Nowicki (1919-2011). Profesor był nie tylko wybitnym naukowcem i propagatorem świeckości i tolerancji, ale pełnił też funkcją Wielkiego Mistrza "Wielkiego Wschodu Polski". Niejako na jego cześć odbył się 20 marca we Wrocławiu zorganizowany przez PSR wykład o masonerii, która często nadal pada ofiarą konserwatywnych stereotypów, choć w całej Europie przyczyniała się do rozwoju świeckości i propagowania praw człowieka.
Zachowało się w archiwach Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów ciekawe nagranie prof. Nowickiego poświęcone Łyszczyńskiemu. Dla tych wszystkich, którzy nie mogą go posłuchać i obejrzeć, warto przytoczyć fragment:
"Koniec z martyrologią, męczenników było bardzo wielu. Natomiast takich ludzi wykształconych, samodzielnie myślących i takich filozofów, jak Kazimierz Łyszczyński - w tamtym czasie bardzo niewielu. Dlatego powinniśmy skoncentrować się nie na jego wyroku śmierci i samej śmierci, nie na jego męczeństwie, ale na pokazaniu jego wielkości i na szerzeniu wiedzy o jego twórczości, by nie zapomnieć, że w kulturze polskiej Łyszczyński był bardzo ważną postacią".
Festiwal będzie się odbywał tuż przy Starym Mieście, bo w Domu Literatury na Krakowskim Przedmieściu. Na samym początku będę miał przyjemność wręczyć Statuetkę Racjonalisty Roku Maciejowi Psykowi za całokształt działań portalu wystap.pl. Myślę, że wszystkim czytelnikom naTemat nie muszę przedstawiać Macieja - osoby walczącej w sądach o społeczeństwo obywatelskie i możliwość wystąpienia z Kościoła.
Po tym miłym otwarciu nadejdzie czas na "Racjonalizm w mediach". Będzie to oficjalna prezentacja nowej, internetowej telewizji racjonalista.tv. Działający już od tygodnia projekt medialny przedstawi Grzegorz Roman. Już teraz możecie zobaczyć Grzegorza w trakcie świetnego wywiadu o ateizmie z Człowiekiem Motylem, który zasłynął lataniem wokół procesji Bożego Ciała. Był to bardzo udany happening, biorący w nawias zaklęty krąg tradycji i sacrum.
Po prezentacji telewizji wykład pod tytułem "Sumienie, GIODO czy prześwietna kuria? Wystąpienie z Kościoła nowym sporem o inwestyturę" wygłosi Maciej Psyk. Będzie to też niepowtarzalna okazja do zadania Maćkowi wszelkich możliwych pytań i zdobycia jego autografu, który już teraz powinien mieć dla wszystkich ateistów i sekularystów niebagatelną wartość. Nie ulega bowiem wątpliwości, że dzięki skutecznym działaniom zmieniającym pejzaż mentalny i światopoglądowy naszego kraju, Maciej Psyk stał się jedną z najważniejszych postaci na polskiej scenie laickiej, o czym świadczą nagrody Racjonalisty Roku i Wandy Nowickiej, wicemarszałkini sejmu.
Po Maćku będzie kolej na następny temat "na czasie", a będzie to wykład „Historia pewnej Świątyni. Rzecz o Świątyni Opatrzności Bożej w Wilanowie”. Wygłosi go dr Katarzyna Karaskiewicz, autorka książki pt. „Świątynia Opatrzności Bożej. Dzieje idei i budowy”. Jak wiecie, niedawno na tę świątynię minister kultury i dziedzictwa narodowego, Bogdan Zdrojewski, wyasygnował niebagatelną kwotę 6 milionów złotych, o czym miałem kilka tygodni temu przyjemność krzyczeć przez mikrofon pod jego siedzibą wraz ze sławnymi liderami laickimi. Moje rozczarowanie ministrem było bardziej niż bardzo szczere, gdyż, podobnie jak wielu innym wrocławianom, zdarzało mi się na niego głosować.
A jeśli chodzi o samą świątynię, to warto przytoczyć fragment wstępu do książki dr Karaskiewicz (wydawnictwo Nomos):
"(...) Kościół Najwyższej Opatrzności - tak brzmiał napis nazwy sanktuarium umieszczony przez kodyfikatorów w Konstytucji 3 Maja. Współcześnie znana jest i powszechnie stosowana, zresztą od wielu dziesięcioleci inna nazwa - Świątynia Opatrzności Bożej. Czym była ponad 200 lat temu? Czym jest obecnie? Budynek, a może tylko idea? Jeśli budynek, to jaki? Jeśli idea, to jaka - albo czego? Jak go odczytać? Jak go rozumieć? Gdzie tkwi źródło lub źródła, z których pomysłodawcy czerpali i czerpią nadal inspirację do budowy? W jaki sposób interpretować nazwę? Czy jest to tylko kościół rzymskokatolicki, czy sanktuarium synkretycznie religijne, a może symbol gnostycki? A może miejsce, w którym miała znaleźć swoje miejsce panteistyczna Mądrość , utożsamiana z Bogiem? Dlaczego tak mało wiemy o tym sanktuarium? Wreszcie - czym jest Opatrzność? Jak należy interpretować znaczenie terminu i gdzie znajduje się jego praźródło? Czym to słowo było i jest. Jaka jest jego tradycja? (...)"
Po rozważaniach na temat tego, iż Świątynia Najwyższej Opatrzności raczej nie miała być kościołem, nastąpi przerwa w prelekcjach. Dla chętnych zorganizowany będzie spacer na pobliski Rynek Starego Miasta i spotkanie z przewodnikiem-historykiem, który na miejscu stracenia Kazimierza Łyszczyńskiego - 30 marca 1689 r., przedstawi tło wydarzeń.
Po tej historycznej podróży w czasy Jana III Sobieskiego, przeniesiemy się do Indii. Sanal Edamaruku, prezes mającego sto tysięcy członków Indian Rationalist Association wygłosi wykład "Ruchy racjonalistyczne i ateistyczne w Azji - wyzwania i cele" . Sanal już od dwóch lat współpracuje z Polskim Stowarzyszeniem Racjonalistów. Z uwagi na to, że demaskował cudy dla potrzeb indyjskiej telewizji, jest on teraz wygnańcem. W swoim rodzinnym kraju jest ścigany za obrazę uczuć religijnych przez biskupa Mumbaju. Polskie kontakty Sanala zapoczątkowało jego wielkie tourne po Polsce (Kraków, Katowice, Warszawa, Wrocław, Szczecin) zorganizowane przez PSR. W trakcie tej wielkiej podróży edukacyjnej, pokazującej, że walka o postęp nie odbywa się tylko w USA i w Europie, indyjski angielski Sanala obezwładniał większość tłumaczy. Jedyną osobą, która świetnie go tłumaczyła, była Kaja Bryx, prezeska wrocławskich racjonalistów i zapalona badaczka Indii. I tym razem będziemy mogli liczyć na jej znakomite tłumaczenie, zaś indyjskie audycje Kai są już dostępne na racjonalista.tv. Jedna jest dla dorosłych, a druga dla dzieci.
Po Sanalu wykład zatytułowany ”Oświeceniowa wizja człowieka. Świat bez mitów i świętości” wygłosi dr Piotr Napierała, znakomity historyk i działacz świecki, potrafiący jak mało kto mówić o narodzinach nowoczesności. Po historii będzie czas na obronę nauki przed paranauką. Wykład "Paranauka, paramedycyna, paranoja. Irracjonalne poglądy i szkodliwe praktyki” wygłosi prof. Paweł Golik.
Po obronie naukowej wizji świata posłuchamy prelekcji na temat: „Jak uwolnić się od religii? Żeby było tak jak chcemy”. Mówić zaś będzie jeden z najważniejszych propagatorów humanizmu świeckiego, Andrzej Dominiczak, prezes Towarzystwa Humanistycznego. Wykłady Andrzeja zawsze są inspirujące i bardzo ciekawe. Mam szczęście już od lat dowiadywać się od niego (nie tylko z wykładów, ale też ze zwykłych pogawędek przy kawie!) rzeczy nowych i uczyć się z nich. Niezwykłe jest to, że choć od kiedy pamiętam Andrzej Dominiczak przykuwał moją uwagę głębią i oryginalnością swoich spostrzeżeń, to za każdym razem jest jeszcze ciekawiej. Krótko mówiąc - nie wypada wręcz nie przyjść!
Festiwal Racjonalizmu zakończy panel: „Ceremonie Humanistyczne w Polsce – 6 lat doświadczeń i perspektywy rozwoju”. Będzie to prezentacja idei i dokonań projektu pod patronatem PSR. W temat wprowadzi Ewa Majdecka, z Uniwersytetu Warszawskiego, będąca autorką pierwszej w Polsce pracy magisterskiej poświęconej ceremoniom humanistycznym.
Przeczytajmy fragment tekstu Ewy Majdeckiej:
"Ceremonie humanistyczne, nazywane też ceremoniami przejścia, są praktykowane od wielu lat głównie w Europie Zachodniej, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Nowej Zelandii czy Islandii. Mają na celu skupienie uwagi uczestników owych ceremonii na ich głównych aktorach. To właśnie główni bohaterowie stają się jednocześnie organizatorami i reżyserami. Akcentują to, co jest dla nich najważniejsze. Najważniejsi mają być w nich ludzie, areligijne podejście oraz humanistyczny system wartości przejawiający się w umiłowaniu rozumu, sił twórczych i etycznego życia. Humanizm ma stanowić tu pewną ramę, w której bohaterowie ceremonii humanistycznych personalizują swoje uroczystości w taki sposób, aby zawierały one ważne dla nich symbole i wyrażały to, czego nie znajdą w innych ceremoniach świeckich czy religijnych. Ceremonie humanistyczne są kierowane z jednej strony głównie do osób niewierzących, ale z drugiej strony do osób, którym brakuje skupienia w tym czasie na nich samych, a nie potrzebie dostosowywania się do przyjętego rytuału. Do ceremonii humanistycznych zalicza się między innymi ślub humanistyczny. W wystąpieniu podczas Festiwalu Racjonalistycznego - ślub humanistyczny pokazany będzie jako widowisko kulturowe - na podstawie realizowanych przez autorkę badań. Omówiony zostanie przebieg tej ceremonii, która swą formą podkreśla moment przejścia w życiu jego głównych bohaterów, istotę uczestnictwa bliskich im osób, ale również zastosowaną szeroką symbolikę poszczególnych elementów tej uroczystości. W jaki sposób, jeżeli w ogóle, śluby humanistyczne różnią się bowiem od tradycyjnych ślubów - zarówno kościelnych, jak i świeckich? A jakie "obce" czy "nowe" elementy wprowadzają oraz co poprzez to chcą zakomunikować autorzy ceremonii, która w Polsce staje się coraz bardziej popularna? Jeżeli widowiska kulturowe "są samym życiem społecznym w jego największej intensywności, są samą kulturą w tym, co w niej najbardziej dynamiczne", to co o naszej kulturze mówią śluby humanistyczne? Co jest w niej najbardziej żywego?"
Festiwalowi Racjonalistycznemu towarzyszyć też będą: wystawa zdjęć i publikacji związanych z Kazimierzem Łyszczyńskim, oraz kiermasz książek i wydawnictw o tematyce racjonalistycznej, humanistycznej i ateistycznej. Dla tych, którzy nie chcą jeszcze się żegnać z tematem Łyszczyńskiego, zostawiam tu link do wyroku na Łyszczyńskim, który został wygłoszony podczas inscenizacji historycznej rok temu. Ten stylizowany tekst napisałem wraz z Kają Bryx na prośbę Jana Reszki, członka PSR, który stał się oddanym propagatorem pamięci o Łyszczyńskim. Co ciekawe, polscy racjonaliści współpracują z Niemcem, Johanem Endersem, który obecnie jest jednym z najbardziej znanych badaczy Łyszczyńskiego. Jak wynika z badań Endersa, śmierć Łyszczyńskiego odbiła się szerokim echem w sąsiedzkich protestanckich krajach niemieckich i zapoczątkowała tam pozytywny ferment pomagający dążyć do nowoczesności i zrywania z dogmatami.
Szczególne podziękowania za przygotowanie festiwalu należą się Markowi Pawłowskiemu z PSR Warszawa. Program festiwalu dostępny jest tu.