Stásis w Polsce czyli to są moi bracia. Mówią po grecku

List był w rzeczywistości o wiele dłuższy i wyliczał dalsze pragmatyczne argumenty przeciw poświęcaniu czasu na studiowanie tekstów greckich filozofów. Okazały się one zresztą dość przekonujące, bo chociaż Turner junior podjął studia klasyków, to już dwa lata później zamienił filologię klasyczną na ekonomię. Tych studiów też zresztą nie dokończył, bo został wyrzucony z uniwersytetu po tym jak przyłapano go na przyjmowaniu w akademiku wizyt od jednej z studentek.

Przypomniałem sobie o tym liście czytając ostatnio zamieszczony w numerze szóstym Teologii Politycznej tekst Piotra Szlagowskiego i Tomasza Stefanka "Stásis w Polsce". Jest on wysoce wysublimowaną intelektualnie analizą sytuacji politycznej w Polsce "posmoleńskiej". Szlagowski i Stefanek analizują naturę konfliktu, jaki wywiązał się w związku z katastrofą przez pryzmat greckiego pojęcia stásis, które można (chociaż niedoskonale) przetłumaczyć jako “wojna domowa”.

Wychodząc z założenia (nie pozbawionego zresztą podstaw), że język współczesnej nauki o polityce, a także język debaty publicznej cierpi "na brak narzędzi, które pozwoliłyby zrozumieć i opisać całościowy charakter demokratycznego życia politycznego", autorzy eseju sięgają do przeszłości i to tej całkiem odległej, próbując takie narzędzia znaleźć. W tekście, który najpierw po krótce opiszę, by później się do niego odnieść, biorą na warsztat właśnie stásis.

Oto dziesiątego kwietnia 2010 roku na ruskiej ziemi, pod Smoleńskiem, niepodal miejsca kaźni oficerów polskiej armii roku 1940, rozstrzaskał się o pas startowy samolot z prezydentem, delegacją rządową, prezesem banku narodowego, generalicją. Nie przeżył nikt. Trudno się nie zgodzić z obserwacją autorów, że w obliczu tej tragedii dało się wyczuć w naszym kraju potężną, płynącą z serca potrzebę wspólnoty. Wydawało się, że Polacy poczuli swoje powołanie, powołanie do tego, by stać się cześcią czegoś większego, wezwanie do tego, żeby zrobić dla swojego kraju coś więcej, więcej niż zwyczajne życie zazwyczaj wymaga. To przecież w tym duchu działacze organizacji harcerskich ustawili 15 września 2010 roku krzyż pod Pałacem Prezydenckim. Dlaczego wkrótce potem rozgorzała wokół niego kolejna polsko-polska wojna? – pytają Szlagowski i Stefanek.

W tamtym pamiętnym, tragicznym momencie powrócił – zdaniem autorów – prześladujący Polaków od ponad 200 lat problem – problem “nieznośnego zawieszenia między bytem a polityczną zagładą.” Przypomnieliśmy sobie wszyscy – przekonują nas Szlagowski i Stefanek, – że Polska niby jest, ale może jej nie być. Było to zatem doświadczenie doktykające najgłębszego wymiaru życia - tak indywidualnego, jak i zbiorowego - wymiaru egzystencjalnego.

Bezpośrednią przyczyną wybuchu stásis w Polsce było – i tutaj dociearmy do jądra ich analizy – sposób, w jaki na katastrofę smoleńską zareagował rząd Donalda Tuska i jego zwolennicy, a więc większość mediów, wielu przedstawicieli elit i establishmentu oraz znaczna część obywateli. Chodzi tu o "świadome odwrócenie się od dramatycznego problemu, jakim jest usytuowanie Polski między istnieniem a polityczną zagładą."

I dalej "podjęcie wysiłków na rzecz pojednania politycznego z Rosją zostały odebrane przez drugą stronę jako zerwanie więzi zaufania, która tuż po katastrofie połączyła Polaków w bólu, ale i w determinacji, aby w obliczu tragedii razem przeciwstawić się poczuciu grozy i po raz kolejny wspólnie przyjąć wyzwanie rzucone przez los.”

Szlagowski i Stefanek ze zrozumieniem przyjmują fakt, że w obliczu takiego rozwoju wydarzeń, prawa strona barykady sięgnęła do rezerwuaru polskiej tradycji republikańskiej, “aby podnieść straszne oskarżenie o zdradę narodową, na które odpowiedzią były szyderstwo i zarzut politycznego szaleństwa.” Od tego czasu” – przekonją – “toczy się w Polsce zimna wojna domowa, w której wykorzystywane są rzecz jasna tylko słowa, gesty i symbole, choć nie sposób przecież pominąć wydarzenia z października 2010 r., kiedy to w Łodzi z powodów politycznych zamordowany został pracownik biura poselskiego PiS.”

Oto stásis w Polsce. I nie chodzi rzecz jasna o stásis rozumianą jako krwawa wojna domowa – wyjaśniają autorzy – “bo to jej ostateczne i najstraszliwsze stadium, ale raczej jako proces, w którym gorący konflikt polityczny między stronnictwami staje się tak intensywny, że zatrzymuje wspólnotę polityczną w bezruchu, uniemożliwia rozwój i zbiorowe działanie, a w najgorszym wypadku może prowadzić do trwałego rozpadu."

Ta sytuacja kojarzy się rzecz jasna Szlagowskiemu i Stefankowi, jak wszystko, ze antykiem, a konkretnie z najsłynniejszym opisem stásis - u Tukidydesa. Tak jak na Korkirze, tak i w Polsce - snują swoje porównanie - "spór o władzę, wpływy i sprawiedliwy ustrój zostaje uzupełniony o aspekt wierności ojczyźnie, co nie tylko podnosi jego temperaturę i budzi namiętności, ale przede wszystkim stawia pod znakiem zapytania sens jakiejkolwiek dyskusji o wspólnych sprawach, bo podstawowe, pierwotne wobec wszelkich różnic „my” zostaje w ten sposób podane w wątpliwość."

Podoba mi się podjęta przez Szlagowskiego i Stefanka próba spojrzenia na sytuację w Polsce przez pryzmat zapomnianego greckiego pojęcia stásis. Istotnie, można dziś w Polsce mówić o czymś na kształt wojny domowej. Tyle, że – i tutaj Panowie Szlagowski i Stefanek się mylą - żródłem stásis w Polsce nie jest świadome odwrócenie się przez część polityków, społeczeństwa czy mediów od “problemu niebytu.”

Jest zatem jedna zasadnicza różnica między IRP, II RP, PRL a III RP - ta ostatnia jest mocno zakorzeniona w instytucjach międzynarodowych - przede wszystkim Unii Europejskiej i NATO - których członkiem stała się z własnego, nieprzymuszonego wyboru, kierując się swoim najlepiej pojętym interesem – dążeniem do rozwiązania raz na zawsze problemu “nieznośnego zawieszenia między bytem a polityczną zagładą.” A także czerpiąc przy okazji z tej przynależności inne wymierne profity.

Zdaje sobie doskonale sprawę z tego, że to, co tu piszę jest dosyć banalne, że moja analiza jest powierzchowna, pozbawiona humanistycznej sublimacji doświadczenia “ludu posmoleńskiego,” a ponadto niezbyt elegancka. Ale jestem, trochę jak stary Turner, człowiekiem praktycznym. Trudno mi po prostu zrouzmieć, jak Szlagowski i Stefanek mogą powyższe fakty ignorować i konstatować, że tak istotna cześć społeczeństwa (w tym ja) “zamiast przeciwstawić się poczuciu grozy i po raz kolejny wspólnie przyjąć wyzwanie rzucone przez los,odwróciła się od dramatycznego problemu, jakim jest usytuowanie Polski między istnieniem a polityczną zagładą.” Tak po prostu nie było!

Tak, w Polsce posmoleńskiej, wykształciło się coś na kształt wojny domowej, greckiego stásis, ale jej źródłem nie była zdrada części narodu. Jej źródłem był zwyczajny lęk. Ten lęk karmi się trudną historią relacji polsko-rosyjskich. Pisała o niej parę dni temu Nina L. Khrushcheva, profesor stosunków międzynarodowych w New School w Nowym Jorku w tekście "Okrucieństwo Przypadku". Tego lęku nie można bagatelizować, zbywać śmiechem, nie można z niego szydzić. Trzeba z nim coś konstruktywnego zrobić.

I tu dochodzę do miejsca, w którym ze Szlagowskim i Stefankiem zgadzam się w 100%. Jednym sposobem na przełamanie stásis w Polsce jest wzmocnenie poczucia "my". Podają oni, odwołując się znów do starożytnych wzorców (tak, jak mówiłem, wszystko się im kojarzy), kilka przykładów działań, które mogą pozwolić to zrobić.

Jestem pod dużym wrażeniem analizy Szlagowskiego i Stefanka. Nie zgadzam się z ich diagnozą źródeł stasis w Polsce. Co w zaszdzie nie ma znaczenia, biorąc pod uwagę to, że dochodzimy do podobnych wniosków w kwestii tego, jak stasis w Polsce przełamać. Żeby tego jednak dokonać, trzeba będzie przestać mówić po grecku.