Ikony nie chcą umrzeć

Czy to dobry moment, żeby podsumowywać w jakimś wymiarze dorobek Jarmuscha? Każdy jego film jest dobry do tego celu, ale ten szczególnie, gdyż mistrz jedzie równo po ikonach popkultury, zwłaszcza filmowej, zjadliwie krytykuje obyczajowość i poglądy mieszkańców USA, a także nasze globalne zapędy do samozagłady. Jednak zdaje się pierwszy raz pojawia się w jego filmie coś na kształt krytyki sztuki filmowej jako takiej, coś, co w beletrystyce określa się mianem metaliteratury, czyli tutaj mówilibyśmy o „metafilmie”.
Ale od początku. Reżyser na osnowę swojej krytyki wybrał konwencję równie popularną, co prymitywną. Nie ma gorszego chłamu niż filmy o zombie. Jarmusch nie był w tym względzie pierwszy, wcześniej za tę stylizację brał się Robert Rodriguez w „Planet Terror”, ale on raczej bawił się konwencją niż odnosił, poza kilkoma wyjątkami dotyczącymi tajnych działań amerykańskiej armii, do komentowania rzeczywistości.

Jim Jarmusch nie daje żadnej nadziei w swoim filmie, ale też nie o dosłowność i czystą rozrywkę w nim chodzi, a o zakomunikowanie ważkich lokalnie i globalnie tematów. Choć oczywiście wszystko okraszone jest sporą dawką komizmu, leniwych dialogów, wyrazistych postaci w arcyśmiesznych sytuacjach, dopracowanych w bardzo drobnych szczegółach. Na przykład Steve Buscemi nosi czapkę z napisem „Make America White Again”, a czarnoskóry RZA wcielił się w postać kuriera z firmy Wu-PS (vs. UPS) i prosi pracownika stacji, nazywanego pieszczotliwie Frodo, o podpis wymieniając symbolicznie Herbie’go Hancocka, zamiast Johna Hancocka, którego postać jest synonimem sygnowania dokumentów w USA.

Szczegóły scenariusza zostawmy jednak na seans. Ważniejsze jest to, komu tak naprawdę dowala Jim Jarmusch, bo robi to niewątpliwie i konsekwentnie. Na pewno krytykuje proces tworzenia i promocji filmów. Już w pierwszych scenach dowiadujemy się, dlaczego bohaterowie znają piosenkę „The Dead Don't Die”, jaka akurat leci w radiu. Bo przecież to piosenka tytułowa filmu – słyszymy. Okazuje się, że ten rzewny utwór country został zamówiony przez reżysera specjalnie do produkcji. Ten fakt zarówno dla Jarmuscha, a przede wszystkim RZA – twórcy muzyki, musiał być ogromnym mentalnym wyrzeczeniem. Ale prymitywności amerykańskiej prowincji nie da się pokazać bez muzyki country. Takich metafilmowych perełek jest znacznie więcej. W pewnym momencie Bill Murray pyta Adama Drivera dlaczego ten cały czas powtarza, że to wszystko źle się skończy, a on odpowiada mu, że czytał cały scenariusz filmu. Bill Murray jest wyraźnie zawiedziony, bo reżyser dał mu tylko fragmenty do przeczytania. Stwierdza nawet, że Jim zachował się jak ostatni …, po tym wszystkim co Murray dla niego zrobił jako aktor. I ta scena filmu jest dla mnie kluczowa w zakresie metafilmowości, bo pokazuje właśnie, w jaki sposób można wykorzystać pastisz do kreowania nowej rzeczywistości filmowej. I na dokładkę nie do końca wiemy czy panowie grają w tym momencie policjantów z Centerville czy siebie. Wspaniała baza do rozbudowanych dywagacji na ten temat.

Jednak bardziej w pięty pójdzie krytyka personalna, i to nie tylko ikonom kina, ale także nam, popcornowym pożeraczom owoców ich działań. Jej symbolicznym wyrazem jest fakt, że Adam Driver, znany powszechnie jako odtwórca roli Kylo Ren, nosi przy kluczykach do swojego smarta brelok w postaci Star Destroyera ze „Star Wars”. I to na pewno nie jest żaden hołd dla sagi George’a Lucasa, jak piszą niektórzy domorośli krytycy, ale właśnie przykład krytyki tego, gdzie ląduje nasza zbiorowa pamięć o „ważkich” faktach kulturowych. Znacznie poważniej obrywają jednak twórcy banalnych filmów sci-fi, a przede wszystkim Tarantino, którego heroiczną Czarną Mambę wprost parodiuje szkocka samurajka w genialnej interpretacji Tildy Swinton. Jarmusch wyśmiewa się z Hollywood, z prostactwa twórców i naiwności odbiorców, także tych bardzo młodych, dlatego włącza w ten proces Selenę Gomez, ich gwiazdkę, którą ja z kolei w ogóle pierwszy raz w życiu zobaczyłem.