Koniec eboli?

Ale nie mogą tego robić same. Kiedy ebola pojawiła się niespodziewanie na początku tego roku, trwały prace nad kilkoma eksperymentalnymi terapiami i co najmniej dwiema potencjalnymi szczepionkami, ale utknęły na długo przed etapem, kiedy można je było zakwalifikować do testów z udziałem ludzi. W końcu badania kliniczne nad oceną bezpieczeństwa i skuteczności nowych leków i szczepionek można prowadzić jedynie w trakcie epidemii.

Pracownicy służby zdrowia niezmordowanie opiekują się zarażonymi, obserwują tych, którzy mogli wejść w kontakt z wirusem i zapobiegają dalszemu jego rozpowszechnianiu, zaś naukowcy mają niepowtarzalną okazję, by odkryć jak leczyć i zapobiegać tej chorobie. Aby przyspieszyć postęp prac, zarządzanie testami klinicznymi musi być przejrzyste, a wszelką wiedzą o chorobie, w tym pracami nad potencjalnymi terapiami i szczepionkami, trzeba się otwarcie dzielić – te imperatywy wymagają silnego przywództwa w dziedzinie służby zdrowia w krajach Unii Rzeki Mano i w całym świecie rozwiniętym.

Dobra wiadomość jest taka, że udało się już poczynić postępy i trwają testy kliniczne kilku szczepionek. Co więcej, przy wsparciu Światowej Organizacji Zdrowia powstała co najmniej jedna międzynarodowa platforma testów klinicznych, która ma oceniać bezpieczeństwo i wydajność eksperymentalnych terapii dla chorych na ebolę, oraz oceniać naukowe i etyczne standardy opieki.

Niestety, w te wysiłki nie są dostatecznie zaangażowani naukowcy, lekarze oraz pracownicy i urzędnicy służby zdrowia z Afryki Zachodniej. Prowadzenie testów klinicznych pod auspicjami WHO i ministrów zdrowia krajów ogarniętych epidemią – przy pełnej transparentności prac i wyników – pozwoliłoby władzom tych krajów podejmować skuteczne i świadome decyzje o tym które terapie i szczepionki badać dalej i kiedy je zastosować.

Walka z chorobami zakaźnymi takimi jak ebola dotyczy wszystkich. Aby odnieść sukces, musimy wykorzystać doświadczenie poszczególnych osób i grup, które w ciszy i skupieniu niezależnie badają takie choroby. Muszą podzielić się z tymi, którzy są na froncie walki, o tym jak rozwijała się choroba, jak dochodzi do zakażenia, jakie są czynniki ryzyka oraz danymi przedklinicznymi i klinicznymi reakcjami na terapie eksperymentalne.

Trzeba też bardziej wnikliwie analizować udostępniane dane i na ich podstawie wymyślać nowe sposoby zapobiegania oraz leczenia choroby. Jeśli naukowcy nie zrobią tego sami, ministrowie i instytucje zdrowia muszą opracować strategie, by ich do tego zachęcić – i to niezwłocznie. Potrzeba nam jak najwięcej pomysłów.

Należy pamiętać, że takie otwarte podejście nie jest standardem w badaniach farmakologicznych. Ale obecny kryzys obnażył niedostatki dotychczasowej strategii.

Obecna epidemia eboli nie jest pierwszym kryzysem w dziedzinie zdrowia publicznego, który unaocznia braki istniejącego systemu. Firmy farmaceutyczne niechętnie udostępniają terapie retrowirusowe do leczenia HIV/AIDS na rozsądnych warunkach finansowych, by można było je stosować w publicznej służbie zdrowia. Priorytetem globalnych koncernów farmaceutycznymi jest biznes, więc kraje rozwijające się stale przegrywają – co ma koszmarne konsekwencje.

W każdym kryzysie zdrowotnym – zwłaszcza w takim jak obecna epidemia eboli – prace nad lekiem czy jego zastosowanie nie mogą zależeć od potencjalnych zysków. Kiedy tylko szczepionka zostanie uznana za gotową do wdrożenia, trzeba ją wyprodukować w jak największych ilościach, by szybko podać ją ludziom, za darmo.

Oczywiście przejrzyste testy kliniczne i platformy z otwartymi danymi każą zadać uzasadnione pytania o kwestie etyczne i sprawy własności intelektualnej. Podawanie leków ze współczucia (czyli dostarczanie farmaceutyków eksperymentalnych w nagłych przypadkach) wciąż budzi kontrowersje. A zważywszy na wysokie koszty badań i rozwoju firmy farmaceutyczne naturalnie boją się, że konkurencja rozgryzie to, jak tworzone są ich specyfiki.

Ale te wieczne obawy nie powinny opóźniać starań na rzecz walki z bezpośrednim zagrożeniem, jakie stanowi ebola. Obecny kryzys powinien wręcz ożywić dyskusję o tych kwestiach, tak by lepiej wyważyć interes zdrowia publicznego i interesy biznesowe. W ten sposób będziemy lepiej przygotowani do globalnej reakcji na kolejne kryzysy.

Na razie te obawy podkreślają konieczność zaangażowania urzędników służby zdrowia w proces monitorowania i koordynowania prób klinicznych, oraz konieczność lepszego dzielenia się informacjami między ekspertami i krajami objętymi epidemią. Otwarta platforma wymiany danych ułatwiłaby dyskusję nad społeczną wartością badań klinicznych i towarzyszącymi im dylematami etycznymi.

Czas ucieka. Świat potrzebuje elastycznej, uniwersalnej, etycznej i przejrzystej strategii leczenia oraz profilaktyki, która pozwala na podejmowanie szybkich decyzji w fazie rozwoju leku i skuteczną koordynację w fazie jego wdrażania.

Kraje dotknięte dziś niszczycielską epidemią eboli bez wątpienia będą odczuwały jej skutki przez kolejne lata. Dzięi silnemu przywództwu w sferze ochrony zdrowia i skutecznej koordynacji walki z chorobą zakaźną ludzie z Afryki Zachodniej – i cały świat – zyskają pewność, że za rogiem nie czai się kolejna epidemia.