Nowy model dla nowej Europy

Ale od czasu globalnego kryzysu finansowego i późniejszej recesji region próbuje odzyskać tempo rozwoju. Dynamika wzrostu gospodarczego spadła do poziomu niespełna jednej trzeciej tego co przed kryzysem. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne, które między rokiem 2008 a 2009 zmalały o 75 proc., odbiły się tylko częściowo.

Wygląda na to, że Europa zniknęła z pola widzenia globalnych firm i inwestorów. Jednak z naszych nowych badań wynika, że ta wcale nie straciła ona swych zalet.

Wzrost gospodarki i napływ inwestycji wciąż nie są zbyt duże, ale ogólnie region dość dobrze zniósł kryzys. W większości krajów od 2004 r. stosunek długu publicznego do PKB nie przekroczył 60 proc. – to ogromny kontrast w stosunku do wielu z 15 krajów, które należały do Unii Europejskiej przed 2004 r. Zaletą państw Europy Środkowej i Wschodniej nadal są wysoko wykwalifikowani pracownicy oraz poziom płac nieprzekraczający 75 proc. pułapu wynagrodzeń w 15 krajach starej Unii.

Jednocześnie w europejskich krajach dochodziło do podobnych wynaturzeń – zwłaszcza na rynku nieruchomości – które przyczyniły się do wybuchu kryzysu. W Rumunii w latach 2004-2007 ceny nieruchomości rosły o 23 proc. rocznie. Mimo znaczącej poprawy warunków prowadzenia biznesu w całym regionie gospodarki te nadal odstają od starej unijnej piętnastki pod względem wskaźników korupcji (choć i tak radzą sobie lepiej niż inne gospodarki wschodzące, takie jak Chiny, Indie, Brazylia czy Rosja).

Co istotniejsze, kryzys ujawnił znaczące słabości modelu gospodarczego w tym regionie: nadmierne poleganie na eksporcie do Europy Zachodniej i wysoki poziom konsumpcji, często na kredyt, w porównaniu z innymi obszarami rozwijającymi się oraz uzależnienie od bezpośrednich inwestycji zagranicznych jako głównego źródła inwestycji kapitałowych.

Ale Europa Środkowa i Wschodnia może stworzyć nowy model, który naszym zdaniem umożliwiłby powrót do tempa wzrostu PKB na poziomie 4-5 proc. Ma on trzy główne składniki: rozszerzenie i poprawa jakości eksportu, wzrost wydajności w sektorach, gdzie jest ona słaba, oraz ożywienie bezpośrednich inwestycji zagranicznych przy jednoczesnym opracowaniu sposobów finansowania coraz większej części wzrostu z rosnących krajowych oszczędności.

Europa Środkowa i Wschodnia ma ogromną szansę zwiększyć wartość eksportu towarów i usług. Doskonale nadaje się np. na regionalny ośrodek przetwarzania żywności dla całej Europy i innych części świata. Poziom płac wciąż jest tu na tyle niski, że kiełbaski wytwarzane w Polsce i sprzedawane w Berlinie kosztują około 40 proc. mniej niż te, które pochodzą z Hamburga.

Europa Środkowa i Wschodnia jest już eksporterem netto towarów „wymagających wiedzy”, takich jak samochody czy produkty lotnicze. Dzięki dodatkowym inwestycjom w edukację i dalszy rozwój klastrów przemysłowych w rodzaju Doliny Lotniczej w południowo-wschodniej Polsce, ma szansę podbić jeszcze bardziej wyrafinowane branże.

Jedną z obiecujących możliwości są usługi oparte na wiedzy. Przoduje w tej dziedzinie Polska, ale cały region jest coraz bardziej liczącym się wykonawcą zadań outsourcingowych. Branża tego typu usług rośnie tu dwukrotnie szybciej niż w Indiach.

Ale szanse na wzrost mogą być jeszcze większe z uwagi na dwa trendy w Azji: rosnące koszty płac i coraz większy niepokój wśród klientów z Zachodu wynikający z nieustannych problemów kulturowych i językowych. Europa Środkowa i Wschodnia jest w stanie wykorzystać te okoliczności, bo jej mieszkańcy mają wielkie zdolności językowe i lepiej znają kulturę klientów z Europy Zachodniej i Ameryki Północnej niż pracownicy firm azjatyckich.

Kilka sektorów gotowych jest także do zwiększenia wydajności. W budownictwie wskaźnik ten jest o 31 proc. niższy niż w krajach starej piętnastki. Również w rolnictwie wydajność jest słaba, a to z powodu przewagi drobnych, kiepsko zmechanizowanych gospodarstw. Otwarcie branży rolniczej na inwestycje zagraniczne pozwoliłoby zwiększyć przeciętny rozmiar gospodarstwa i wprowadzić nowocześniejsze metody produkcji.

Branże sieciowe, takie jak zakłady energetyczne czy linie kolejowe, zostały częściowo sprywatyzowane w większości krajów regionu. Większe otwarcie na konkurencję i rynkowe bodźce pomogłoby zwiększyć ich wydajność.

Aby zmniejszyć uzależnienie od konsumpcji na kredyt oraz od kaprysów bezpośrednich inwestycji zagranicznych, trzeba podnieść stopy oszczędności krajowych, kiedy tylko odbije się popyt. Pomogłyby w tym reformy emerytur i dalszy rozwój rynków finansowych.

Wdrożenie składników takiego modelu wzrostu w Europie Środkowej i Wschodniej będzie wymagało dalszych reform, które powinny ułatwić prowadzenie biznesu i wzmocnić ochronę inwestorów. Gospodarki tego regionu powinny w większym stopniu zainwestować w infrastrukturę i zmierzyć się ze skutkami starzenia, przez które w najbliższej dekadzie roczny wzrost gospodarek może być niższy o 0,7 proc. Jednym ze sposobów na zbliżenie aktywności zawodowej społeczeństw do poziomów unijnej piętnastki i uniknięcie wzrostu odsetka osób korzystających z pomocy państwa może być zatrudnianie większej liczby kobiet.

O Europie Środkowej i Wschodniej niewątpliwie będzie się w tym roku dużo mówiło. 25. rocznica upadku żelaznej kurtyny i 10. rocznica wejścia do Unii Europejskiej Czech, Węgier, Polski, Słowacji i Słowenii to okazja, by region ten pokazał, jaką drogę pokonał w ostatnim ćwierćwieczu. Ale aby wykorzystać znaczący potencjał tej części Europy do dalszego sukcesu, trzeba spojrzeć świeżym okiem na model wzrostu.