Zdarzyło się pierwszego września

Pierwszy września 1938 roku. W tym dniu trójka przyjaciół mieszkających w jednym ze słowackich miasteczek postanawia z pomocą zawodów pływackich rozstrzygnąć, któremu z nich przypadnie możliwość zabiegania o serce pewnej dziewczyny. Ich pływacki pojedynek nie został tego dnia rozstrzygnięty, postanowili więc odłożyć ostateczne rozstrzygnięcie na przyszły rok. Zabiegi wielkich świata tego stanęły jednak na drodze zamiarom chłopców. W następnym roku miasto znalazło się w granicach wolnego państwa słowackiego, by zaraz potem wejść w granice Węgier Horthy`ego. Dla trójki przyjaciół nastały ciężkie czasy. Jan, jako Czech musi opuścić miasteczko, Peter musi ukrywać swą przyjaźń z Gabrielem przed swoim bratem, zafascynowanym ideologią nazistowską, Gabriel zaś musi zdobywać środki na utrzymanie rodziny po wprowadzeniu antyżydowskich przepisów. Godzina ostatecznej próby ich przyjaźni dopiero nastąpi.

Wojna doświadczyła naszą trójkę. Jan i Gabriel stracili swoje rodziny postanowili więc wyruszyć w świat, by znaleźć miejsce, w którym można żyć, Peter zaś, zafascynowany komunizmem postanowił w Czechosłowacji budować nowe, sprawiedliwe i lepsze społeczeństwo. Pobyt poza krajem rozczarował Jana i Gabriela, chłopcy, niezależnie od siebie, wracają do kraju, gdzie czeka na nich coraz bardziej rozczarowany komunizmem Peter, oraz dziewczyna, o którą wszyscy zabiegali, teraz ideologicznie i osobiście z nim związana. Chłopcy starają się urządzić w nowej rzeczywistości. Jan kończy uniwersytet i otrzymuje pracę w instytucie zajmującym się badaniami dla wojska, Gabriel po podratowaniu zdrowia znajduje pracę na prowincji. Ich życie toczy się z pozoru spokojnie do dnia, kiedy ojciec ich ukochanej zostaje niesłusznie oskarżony i skazany. W tym momencie pokazuje się prawdziwy charakter ich uczuć. To samo dzieje się w 1956 roku, kiedy Jan w czasie powrotu z zagranicznej delegacji przyłącza się do powstania na Węgrzech….

Życie naszych bohaterów naznaczone jest więc przez całą historię Europy Środkowej. To wydarzenia w bloku socjalistycznym decydują o ich losach, wyborach życiowych czy najzwyklejszych codziennych zakupach. Wielką przemilczaną przeze mnie w recenzji jest dziewczyna, o którą zabiega trójka naszych przyjaciół. Komunizm sponiewierał chyba Marię najmocniej. Straciła ojca, pierwszy narzeczony stchórzył, drugi uciekł, pozostał jej jeszcze jeden. Czy Maria znajdzie szczęście? Czy jest jej pisane?

Nie traktujmy jednak książki Rankova jako romansu, książki o przyjaźni, czy też zbeletryzowanej powieści historycznej. Autor po prostu dokonał sądu nad czechosłowacką rzeczywistością, sądu nad trzydziestoma najtrudniejszymi latami nieistniejącego już kraju.