Od dwóch tysięcy lat

Co oznacza być Żydem w realiach rumuńskiego dwudziestolecia międzywojennego? Jakie są oblicza antysemityzmu i jak się przed nim bronić? Mihail Sebastian w swej znakomitej książce stara się odnaleźć odpowiedzi na pytania, które tak naprawdę odpowiedzi nie mają.

Od dwóch tysięcy lat. Zaiste trudno o bardziej trafny tytuł. Może tylko „Historia bez zakończenia” lepiej oddałaby istotę problemu, którego dotyczy. Bohaterem jest młody Żyd, intelektualista, który stara się odnaleźć w rzeczywistości, w której przyszło mu żyć. Nasz bohater jest wiecznym outsiderem, samotnikiem nie pasujących do żadnej grupy, nie mający praktycznie żadnego zaplecza, szukający ideologii, drogi życiowej nadającej sens zarówno jego pochodzeniu, jak planowanej przyszłości. Chłopak odrzuca korzenie jidysz, mierzi go zarówno syjonizm, jak i marksizm, asymilacja raczej też nie jest dla niego atrakcyjna. I ma rację, idą bowiem czasy, w których nie będzie liczyła się świadomość, czy wybór każdego z nas, ale pochodzenie. Dziedzictwo powodem chwały czy win? Czyżby nikt nie dostrzegł ironii w przekazie proroka Jeremiasza o tym, że ścierpnięte dziąsła synów są skutkiem spożywania przez ojców cierpkich jagód? Nasz bohater nie zastanawia się nad tymi kwestiami, raczej kolekcjonuje wrażenia ze spotkaniami z ludźmi, w tym z antysemitami, czego dowodem mogą być takie myśli, jak te, zawarte w słowach do współpracownika. „Drogi Maurice, w swojej karierze Żyda spotkałem tylu wściekłych antysemitów, że Ty jesteś w tej kwestii laikiem, amatorem. Nie ma mowy o urazie, to raczej przyjemność.”

A tymczasem przecież antysemityzm jest rewersem monety, której awersem jest filosemityzm. Te dwa uczucia wynikają bowiem z tej samej, niezdrowej fascynacji jedną grupą etniczną. Fascynacji, która nie pozwalaj zobaczyć człowieka, a tylko pochodzenie. I to jest właściwa odpowiedź na pytania, które przez całe trzysta stron zadaje sobie rumuński intelektualista.

I jestem pewien, że znał tę odpowiedź.