Bracia Polscy

Nazwisko Erazma Otwinowskiego będzie znane każdemu, kto czytał Polskę Jagiellonów Pawła Jasienicy. Konia z rzędem jednak temu, kto słyszał o Szymonie Budnym, Grzegorzu z Brzezin czy Piotrze z Goniądza. Podręczniki historii ograniczają bowiem wszelkie informacje o arianach do kilku niezbędnych zdań. Przeciętny Polak kojarzyć więc będzie arian z zaprzeczaniem boskości Chrystusa, noszeniem drewnianych szabel, ich akademią w Rakowie czy wygnaniem po Potopie. Przeciętny jednak Polak nie pamięta, lub nie chce pamiętać o procesie Otwinowskiego i salomonowym wyroku, jaki wydał w nim król Zygmunt August. Demencja ta, granicząca z niewiedzą, szeroka jest wśród prawicowych polityków i publicystów, którym czasy jagiellońskie kojarzą się bardziej z Piotrem Skargą i Zygmuntem III Wazą niż Mikołajem Rejem, Zygmuntem Starym i Zygmuntem Augustem. Kiedy bowiem słyszymy farmazony o spychaniu na margines społeczny ludzi, którzy chcą żyć inaczej i inaczej myśleć, kiedy wmawia nam się słuszność jednego jedynego sposobu nauczania, kiedy przekonuje nas się o moralnej wyższości osób wierzących i uzasadnia się to tradycją polskiej tolerancji rodem z epoki Jagiellonów, musimy uznać, że mamy do czynienia z kimś kto świadomie zakłamuje historię Polski lub przypadkowo ujawnia luki w swoim wykształceniu.

Nie należy mieszać państwa i kościoła, każdy człowiek może sam interpretować Biblię, kościół zdefiniowany jako swoisty klub dyskusyjno modlitewny. Jak na XVI i XVII wiek, filozofia nader postępowa. Nawet i dziś ten, kto postulowałby wprowadzenie jej w życie uznany by został za zwolennika ateizacji atakującego Polskę i "podstawowe kanony polskości". Czy możemy się więc dziwić, że filozofia ta była niebezpieczna, a inni protestanci wraz z katolikami zainteresowani byli ograniczaniem wpływu arian? Własna interpretacji Biblii oznacza brak hierarchów kościelnych, rozdział kościoła i państwa oznacza mniejszy wpływ kościoła na politykę, dyskusyjny charakter spotkań religijnych oznacza bardziej wykształcone i wymagające społeczeństwo, społeczeństwo intelektualnych elit, którym nie można zamknąć ust zakazem czy zakrzyczeć histerycznym wrzaskiem z ambon czy szpalt pseudo publicystycznych piśmideł. Społeczeństwo zdominowane przez arian byłoby trudniejsze w kierowaniu, stawiałoby trudne pytania i nie dałoby się zbyć ogólnikami, byłoby jednak prawdziwie obywatelskim społeczeństwem, społeczeństwem elit. Wygnanie arian było krokiem do tyłu w budowie prawdziwie nowoczesnego społeczeństwa, skazanie ich na historyczne zapomnienie jest próbą wymazania z historii Polski epizodu, z którego możemy wszyscy być szczególnie dumni. Bracia polscy zasługują na przypomnienie, a my zasługujemy na to, by móc czytać ich teksty źródłowe i samodzielnie oceniać ich religijną filozofię.