Medal Elektrycerza

Zatytułowałem ten wpis „Medal Elektrycerza”, nawiązując do nazwy stworzonej przez Stanisława Lema w „Bajkach robotów”. Nazwa ta pasuje jednak moim zdaniem do profesora Pawła Jana Nowackiego, gdyż z jednej strony był on elektrykiem (i to wybitnym, jak postaram się wykazać), a po drugie chociaż nie był zawodowym wojskowym – osiągnął w czasie wojny (drugiej światowej) wysoką pozycje wojskową i był trzykrotnie ranny, więc można go z całą pewnością nazwać rycerzem.

Wraz z wręczonym mi medalem powróciło dość nieoczekiwanie jedno ze wspomnień mojej młodości.

Otóż gdy studiowałem automatykę i na wydziale elektrycznym AGH podstawowym podręcznikiem, w który wczytywaliśmy się jak w biblię, była książka „Podstawy teorii układów regulacji automatycznej” wydana przez PWN. Miała ona trzech autorów: Paweł Nowacki, Ludger Szklarski, Henryk Górecki.

Aż wreszcie teraz, po latach, wraz z przyznanym mi medalem dotarła do mnie świadomość, kim był profesor Nowacki, z którego książki korzystałem. A ponieważ była to postać godna uwagi – więc pozwolę sobie dzisiaj Państwu o nim opowiedzieć. Gdyby ktoś z Państwa chciał uzyskać więcej informacji – to wskazuję na stronę internetową, na której informacji jest więcej i są one bardziej usystematyzowane: Dokładniejsze dane o Profesorze Nowackim
Ja zamiast pełnego ale trochę nudnego życiorysu – podam Państwu kilka ciekawostek związanych z osobą Profesora Nowackiego. Warto poznać tego dzielnego „elektrycerza”, bo z pewnością był on chlubą polskiej elektrotechniki i automatyki.

Paweł Jan Nowacki studiował elektrotechnikę na Politechnice Lwowskiej w latach 1924 - 1929. Dzisiaj ta uczelnia jakoś nadzwyczajnie nie błyszczy, ale przed wojną była to jedna z najlepszych polskich szkół technicznych, szczególnie zasłużona właśnie w obszarze awangardowej wtedy elektrotechniki, którą rozwijano na Oddziale Elektrotechnicznym Wydziału Mechanicznego. Działali tam tacy (między innymi) sławni elektrycy, jak prof. Kazimierz Idaszewski czy prof. Stanisław Fryze. O tym, jak ceniona była elektrotechnika na tej Politechnice świadczy między innymi fakt, że wśród 11 obrazów Jana Matejki ilustrujących „Tryumf postępu”, które do dziś zdobią aulę tej Uczelni, wyróżnia się obraz zatytułowany „wynalazek telegrafu”, na którym motyw afirmacji elektryczności jest bardzo dobrze widoczny.

Na marginesie zapytam: czy ktoś z Państwa widział kiedyś wcześniej ten obraz?

A przecież inny obraz, namalowany przez tego samego Matejkę, stanowiący gloryfikację sukcesu militarnego w mało ważnej w istocie bitwie pod Racławicami, zna w Polsce każde dziecko. Natomiast ten jego obraz, sławiący osiągnięcie techniki, jest całkowicie nieznany, podobnie jak 10 pozostałych jego obrazów z serii „Tryumf postępu” eksponowanych we Lwowie.

Jak to ja pisałem w pierwszym moim wpisie na tym blogu, zatytułowanym Niegodni pamięci twórcy techniki?

„(...) przywykliśmy szanować i doceniać dzieła wodzów (...) natomiast z lekceważeniem traktujemy dokonania techników.”. Czy potrzebne są jeszcze jakieś dowody?

Wróćmy jednak do naszego "elktrycerza" – profesora Nowackiego.

Niedługo jednak posiedział w ojczyźnie, gdyż na polecenie Ministerstwa Komunikacji musiał w 1935 roku pojechać do Anglii, gdzie jako ekspert odbierał sprzedawany do Polski sprzęt elektryczny (głównie lokomotywy elektryczne i prostowniki rtęciowe). W 1936 roku wrócił do Lwowa i obronił pracę doktorską (oczywiście z odznaczeniem). Była to druga w historii Politechniki praca doktorska z elektrotechniki.
Potem pracował na Górnym Śląsku (między innymi dla potrzeb Polskiego Wojska) – i tam zastała go wojna. Wkraczający na Śląsk Niemcy chcieli go zmusić do współpracy (był im znany jako doskonały specjalista), ale odmówił, w związku z czym musiał się ukrywać (w Krakowie, pod fałszywym nazwiskiem). W styczniu 1940 roku przedarł się do Francji przez Węgry (gdzie został na krótko aresztowany za nielegalne przekroczenie granicy), Jugosławię i Włochy. We Francji zgłosił się jako ochotnik do Wojska Polskiego na Zachodzie – i w ten sposób z elektryka stał się elektrycerzem.

Jak wiemy Francja się poddała Niemcom, ale prof. Nowacki nie.

Na piechtę, na rowerze, ranny w rękę przedzierał się w kierunku Anglii i ostatnim statkiem, który opuścił podbitą Francję, przedostał się na „wyspę ostatniej nadziei”. Anglicy poznali się na nim i zamiast pozwolić mu zginąć na polu chwały - powierzyli mu wyłącznie prace naukowe dla wojska. Zajmował się więc prof. Nowacki sprzętem radarowym dla samolotów (który projektował, modelował i badał) a także kierował Laboratorium Komunikacji Impulsowej, gdzie uzyskał wartościowe wyniki naukowe i patenty (oczywiście utajnione z powodu zastosowań wojskowych). Szybko awansując prof. Nowacki w 1943 roku osiągnął stanowisko "Senior Scientific Officer" z czym wiązał się stopień pułkownika lotnictwa.

Po zakończeniu wojny Anglicy, którzy z dużą częścią Polaków walczących u ich boku obeszli się bardzo nieelegancko, profesorowi Nowackiemu skwapliwie proponowali brytyjskie obywatelstwo. Nowacki odrzucił propozycję, bo chciał wrócić do Polski – napotkał jednak na przeszkodę. Otóż większość jego prac z okresu wojny obłożonych było gryfem "Most Secret" i "Top Secret". Człowieka mającego taką wiedzę Anglicy obawiali się wypuścić do komunistycznej Polski!

W 1947 roku powrócił wreszcie do Polski i po przejściowych trudnościach (władze PRL były nieufne w stosunku do repatriantów z Zachodu!) – otrzymał stanowisko Szefa Działu Studiów w CZE (Centralny Zarząd Energetyki w Warszawie) gdzie odpowiadał za elektryfikację kraju. Został także (równocześnie!) kierownikiem Katedry na Wydziale Elektrycznym Politechniki Wrocławskiej, gdzie wykształcił kadrę dla fabryki DOLMEL. Wydał także dwutomowy podręcznik zatytułowany "Atlas konstrukcji maszyn elektrycznych". W 1953 przeniósł się na Politechnikę Warszawską, gdzie kolejno kierował Katedrami: Elektrotechniki Teoretycznej, a potem Miernictwa Elektrycznego oraz Energetyki Jądrowej (to on uruchomił – w 1958 roku - pierwszy Polski Reaktor Jądrowy EWA).

Można by jeszcze długo pisać o różnych sukcesach naukowych profesora Nowackiego, o jego pracy w Naczelnej Organizacji Technicznej i o jego członkostwie w Polskiej Akademii Nauk, gdzie między innymi zajmował się bliskimi memu sercu problemami biocybernetyki, a po przejściu na emeryturę (w 1975 roku) został Przewodniczącym Rady Naukowej i konsultantem Instytutu Biocybernetyki i Inżynierii Biomedycznej PAN w Warszawie. Mógłbym o tym naprawdę sporo opowiedzieć, bo to moja działka.

Mam jednak świadomość, że w odróżnieniu od profesora Nowackiego, który za życia był naprawdę niestrudzony – czytelnicy tego blogu szybko się męczą. Dlatego żegnając tych, którzy wiernie doczytali aż do tego miejsca dodam tylko, że przyznany mi medal imienia prof. Pawła Jana Nowackiego będę przechowywał z dumą, bo upamiętnia on postać naprawdę bardzo wybitnego polskiego inżyniera!