Imigranci mogą rozruszać gospodarkę? Anna Rostocka, szefowa IOM: "Bywają bardziej przedsiębiorczy niż Polacy"

Najczęściej? To osoba w sile wieku, która przyjeżdża do Polski z powodów ekonomicznych, aby podjąć tutaj pracę. Przyjeżdżają zarówno kobiety, jak i mężczyźni - nie ma mowy o imigracji typowo męskiej czy żeńskiej. Oczywiście, najwięcej ich pochodzi zza wschodniej granicy, z Ukrainy. To wynika po pierwsze z bliskości i po drugie - z uproszczenia formalności. Co ciekawe, oni niekoniecznie przyjeżdżają do Polski z zamiarem osiedlenia się tutaj na stałe - i to właśnie jest charakterystyczna cecha współczesnych migracji. Przyjeżdżają, aby poprawić swój byt: bo nie mają wystarczających dochodów albo dlatego, że u nich nie ma pracy. Część po prostu chce dorobić, mieć lepsze perspektywy na przyszłość. Gros to migracja tymczasowa, która z czasem może przerodzić się w osiedleńczą - ale to zależy od wielu czynników.

Według statystyki, odsetek imigrantów w Polsce od lat nie przekracza 0,15 proc, to najniższy wskaźnik spośród krajów Unii Europejskiej. Ale trzeba pamiętać, że dotyczy to osób, które pozostają w Polsce na dłużej i mają kartę pobytu. Natomiast większość imigracji ma charakter cyrkulacyjny. A więc: chociażby Ukraińcy, którzy przyjeżdżają na podstawie wizy, do pracy tymczasowej - i podejmują ją w oparciu o oświadczenie. To właśnie ten ułatwiony system, pozwalający im pracować w Polsce przez sześć miesięcy, po czym wracają do swojego kraju. Większość migrantów przyjeżdża właśnie do prac sezonowych. W lecie, kiedy są większe potrzeby w rolnictwie, sadownictwie - tych osób jest jeszcze więcej. Takie migracje cyrkulacyjne częściowo rozwiązują problem sezonowych braków na rynku pracy. Ale statystyki ich nie obejmują. Podobnie jak tych, którzy przyjeżdżają tu w celach turystycznych i zostają w Polsce na dłużej. Trudno powiedzieć, ilu ich jest.

Zazwyczaj jest tak, że jednym się udaje, innym nie. Program pomocy w dobrowolnym powrocie jest skierowany do osób, które nie mogą pozostać w Polsce i z różnych przyczyn chcą wrócić do swojego kraju. I nie są w stanie zrobić tego samodzielnie. W ciągu kilku lat skorzystało z niego ponad 10 tys. osób. Średnia to około tysiąca rocznie. Zwykle są to osoby, które nie uzyskują w Polsce ochrony, są tu nielegalnie, bez perspektyw i możliwości zalegalizowania pobytu. Chcą wracać do swojego kraju, bo przykładowo: nie chcą dłużej przebywać w Polsce nielegalnie, nie mogą znaleźć pracy w Polsce. Są zmęczeni życiem w ukryciu, ale nie mają środków na powrót do domu.

Po pierwsze: trzeba sobie uświadomić, że migracje są, zawsze były i nie da się ich powstrzymać. Także, jeśli spojrzymy na sytuację globalnie. A podstawowa kwestia to uregulowane migracje, z poszanowaniem praw człowieka. Od tego trzeba zacząć. To warunek sine qua non wszelkich działań integracyjnych: poszanowanie praw człowieka oraz równe prawa i obowiązki dla imigrantów i lokalnej społeczności. To oznacza, że osoby przyjeżdżające do Polski powinny być chronione przed każdą formą dyskryminacji. Ich prawa związane z pracą, ochroną zdrowia, zatrudnieniem powinny być respektowane. Bardzo ważny element to właśnie jasne i przejrzyste regulacje...

Prawo w Polsce ewoluuje. Ostatnia nowelizacja ustawy o cudzoziemcach wiele zmieniła na lepsze. Oczywiście, poznanie swoich praw i obowiązków leży także po stronie imigrantów. Od ponad dwóch lat IOM prowadzi dla nich infolinię: zarówno w Polsce, jak i na Ukrainie, w Wietnamie, na Białorusi. Pomaga tym, którzy chcą przyjechać do Polski. Czy to jest potrzebne? W styczniu udzieliliśmy 900 konsultacji, natomiast liczba unikalnych użytkowników na stronie sięgnęła miliona. To pokazuje, że jest potrzeba wiedzy. Ale niestety, imigranci nie czytają polskiego prawa lub jest ono dla nich niezrozumiałe. Więc przejrzystość i łatwość procedur jest tym ważniejsza. Żeby niezrozumienie czy niedopełnienie jakichś obowiązków - tu w Polsce - nie powodowało że te osoby muszą wyjechać. Prawda, one ich nie dopełniły – ale nie dlatego, że nie chciały. Po prostu nie zrozumiały, nie wiedziały albo ktoś je błędnie poinformował.

Tu faktycznie będzie jak w szkole: wystawiona ocena raz odzwierciedli stan faktyczny, innym razem nie. Kwestie dotyczące pozwolenia na pracę i pobyt są na plus, to pozytywna zmiana. To, że nie trzeba składać papierów na 45 dni przed wyjazdem w celu przedłużenia pobytu - to już kolejny plus. Sprawy papierkowe zostały już mocno uproszczone. Choć pewnie mogłyby być jeszcze prostsze.

Udoskonalenia wymagają jeszcze kwestie pozwoleń na pracę, przypisanie ich do pracodawcy. Dlaczego? Bo jeśli imigrant chce zmienić pracę, de facto za każdym razem musi starać się o nowe pozwolenie. Rozumiem, że z jednej strony chodzi o ochronę rynku pracy. Ale z drugiej: wszystkie dane wskazują, że imigranci podejmują pracę w tych zawodach, gdzie nie ma wielu chętnych. W których Polacy nie chcą pracować. Żadne dane nie pokazują, że migranci zabierają Polakom pracę. I w związku z tym, elastyczniejsze podejście do tych pozwoleń byłoby z korzyścią dla rynku pracy.

Trzeba się zastanowić: jakie kroki podjąć, by im to ułatwić? Bo tak się składa, że oni mają dokładnie te same problemy i wyzwania, co każdy przedsiębiorca w Polsce – ale i szereg dodatkowych utrudnień związanych z tym, że są obcokrajowcami. To m.in. trudniejszy dostęp do kredytów, kłopoty przy wypełnieniu dokumentów, załatwieniu formalności. Nad tym należy się pochylić, jeśli poważnie myślimy o imigracji w kontekście rozwoju społeczno-gospodarczego Polski.

To, że Polacy wyjechali, pracują i mieszkają w innych krajach skłania nas, żeby więcej uwagi poświęcić imigracji. Ale to jest zjawisko globalne, nie dotyczy tylko nas – i warto to sobie uświadomić. Cała Europa się starzeje, ludzie w wieku produkcyjnym migrują. Imigracja nie jest żadnym panaceum, bynajmniej. Natomiast rzeczywiście pozwala zapełnić luki na rynku pracy.

Musimy jednak pamiętać, by prowadzić zrównoważoną politykę migracyjną, tak by przynosiła nam - Polsce i migrantom - jak największe korzyści. Dla Polski imigranci są na pewno niezbędni. Stosunek osób pracujących do tych niepracujących musi zostać utrzymany. Ktoś musi pracować, żeby system emerytalny się nie zawalił. Ale pozostaje nam kwestia kwalifikacji i dopasowania ludzi do potrzeb rynku pracy. Trzeba przyciągać ludzi z konkretnymi kompetencjami i pozwolić im w pełni wykorzystać ich potencjał. Najczęściej migranci, którzy przyjeżdżają do Polski, szukają pracy za pośrednictwem znajomych i nie podejmują jej w swoim zawodzie. Stworzenie im możliwości rozwoju zawodowego jest kluczowe, zarówno z ich jak i z naszego punktu widzenia.

Australijski czy kanadyjski system jest jakimś rozwiązaniem. Ale proszę zwrócić uwagę, że nie tylko Polska się starzeje i będzie potrzebować coraz więcej wysoko wykwalifikowanych pracowników. Cała Europa się starzeje. Co więcej, Ukraina, czyli państwo z którego przyjeżdża do nas najwięcej imigrantów, też się starzeje.