Historia w historii – co czytać, żeby (bezboleśnie) nauczyć się dat?

Maturę zdałem, ale nie będę chwalił się wynikiem. Niewielką ilość maturalnych procentów zwalam jednak nie na brak pracy własnej włożonej w przygotowania, ale na grzech popełniany przez kolejne pokolenia pedagogów, czyli nauczanie historii z podręczników. Gdybym licealistą będąc, wiedział, że tyle samo wiedzy o dawnych realiach, co z „Historii dla klasy III” można przyswoić, czytając beletrystykę, dzień otrzymania wyników matury być może nie zapisałby się w rodzinnym kalendarzu jako ten, w którym syn historyka omal nie oblał matury z historii.

Porównywać powieść z naukowym opracowaniem? To się nie godzi! – zagrzmi chór belfrów, czytających te słowa. A właśnie, że się godzi, bo po pierwsze, zmuszenie dzisiejszych licealistów do wzięcia w rękę książki jest i tak zadaniem porównywalnym z eskapadą na Marsa. A jeśli dodatkowo tomiszcze ma na okładce hologram MEN-u, edukator samodzielnie i dobrowolnie skazuje się na mission impossible. Podręcznik, owszem przeczytany zostanie, ale chyba nikomu nie trzeba mówić gdzie zaraz po napisaniu sprawdzianu wylądują dziesiątki dat wykutych przed kartkówką na blachę. Z kolei przeczytana z przyjemnością powieść, choćby datę zawierała jedną, być może zainteresuje uczniaka realiami czy postaciami z epoki, które w efekcie zdecyduje się on poznać na własną rękę.

Przedstawione poniżej tytuły nie wyczerpują listy powieści, które można spokojnie zadawać do przeczytania w ramach lekcji historii. To jednak dobry początek, od którego nienawidzący wkuwania dat uczniowie oraz szkolni historycy mogą zacząć.

Tytuł tylko pozornie zdradza czasy, w jakie przenosi nas autor. Główny bohater, nieślubny syn Kazimierza Wielkiego Peszko, nie należy bowiem do grona zwycięskich wojów. Poległszy w walce, rozpoczyna swoją wędrówkę w czasie i przestrzeni, poszukując sensu istnienia.

Książka Twardocha została określona jako przykład „fantastyki retrospektywnej”. A jak swój utwór postrzega sam autor?

„Zachęcam do sięgnięcia po tę pozycję, w której kobiety są piękne, demony groźne, a mężczyźni próbują być dzielni, ale im nie wychodzi” – tak Orbitowski reklamuje pierwszy w swoim dorobku dramat.

Tytuł „Ogień”, tak jak w przypadku „Wiecznego Grunwaldu”, już o czymś opowiada, ale tylko wtajemniczonym – jest to bowiem pseudonim Józefa Kurasia, podhalańskiego partyzanta, który po wojnie był zaangażowany w podziemną walkę z komunistami. Historia konfliktu z jego największym wrogiem – szefem kieleckiej bezpieki – Stefanem Wałachem, stanowi tło współczesnej opowieści o dwóch braciach, którzy wraz z żoną jednego z nich zmierzają spędzić czas w leśnej chacie. Jak się później okazuje, właśnie w tym miejscu swoje ostatnie dni spędził „Ogień”, o czym bohaterowie dowiadują się z pieśni partyzantów i członków bezpieki, które dobiegają to z radia, to ze smartfona.

Przystępna forma (halo, młodzieży! Dramat – czyli zero opisów, same dialogi) oraz popkulturowe cytaty, między innymi z WWO powinny stanowić w kontekście młodego czytelnika pewną wartość (zakładając, że dzisiejsi licealiści złote lata polskiego hip-hopu jeszcze pamiętają).

„Zastanawiam się w tej powieści, czy byłaby możliwa Europa bez chrześcijaństwa, ponieważ w mojej wersji historii cesarz Julian pokonał chrześcijan i zniszczył tę religię do szczętu” - opowiada o pomyśle na swoją powieść Inglot. Wizja kusząca, zwłaszcza dla zbuntowanych licealistów z zasady toczących krucjaty na rzecz laicyzacji planów lekcji. I choć tak naprawdę Inglot udowadnia, że to właśnie brak wiary w „nadzieję i miłość” doprowadza narody na skraj upadku, to samo zastanowienie się nad sensem wiary może stanowić dla młodego (i nie tylko) umysłu pożyteczną gimnastykę.

„Nietypowa historia alternatywna” – tak określa swoją powieść Szyda. Dlaczego nietypowa? Bo nie znajdziemy w niej żywiołowych narad politycznych czy spektakularnych opisów bitew. – Jest to biografia pewnej skandalizującej artystki, która żyje w Polsce tu i teraz i doznaje wizji alternatywnych światów – tłumaczy Szyda.

Podobieństwo do realnych postaci jest zamierzone – „artystka” ma być swoistym negatywem siostry Faustyny Kowalskiej, na co poniekąd naprowadza nas podtytuł: „powieść antyhagiograficzna”.

Spowijające świat siły ciemności, negacja kultu miłosierdzia bożego i panujący powszechnie terror – taką wizję alternatywnej rzeczywistości roztacza przed czytelnikiem Szyda. A więc kolejna powieść z wiarą w tle, tym razem jednak fabularnie trochę bliższa młodym czytelnikom. Główna bohaterka ma 20 lat, więc oprócz rozważań o sensie religii i sztuki, znajdziemy w „Fausterii” również zarys typowej studenckiej rzeczywistości. Seks, drugs i siostra Faustyna wcielona w zbuntowaną studentkę ASP – brzmi jak całkiem zachęcające wprowadzenie do lekcji o początkach kultu świętych.

„Wallenrod była kobietą” – a przynajmniej jego działające w hitlerowskich Niemczech alter ego. W powieści Wolskiego agentka polskiego wywiadu Helena Wichmann jest kluczową postacią planu ratowania Polski przed nadciągającą wojną. Twórcą genialnego konceptu jest nie kto inny, jak cudownie odratowany przez tajemniczego lekarza – marszałek Piłsudski.

Polska zawiera sojusz z Niemcami i jako nowa potęga militarna i polityczna pozornie wspiera jego krucjatę. Rzeczpospolitą omija holokaust, co nie znaczy, że hitlerowcy zamierzają się obejść z żydami bardziej humanitarnie. Na wschodzie powstaje więc ogromna dzielnica – Nowa Jerozolima, której losy, a właściwie zgromadzonych tam europejskich żydów, rozstrzygną się w zakończeniu.

Mimo że „Wallenrod” to pozycja z gatunku: „co by było gdyby”, to jako wstęp do badania zawiłych dziejów historii najnowszej sprawdzi się całkiem nieźle. Nie mówiąc już o tym, że prawdziwe wydarzenia przedstawione na kartach podręczników mogłyby być równie fascynujące, gdyby ich autorem był Wolski.