Przestępcy z klasą czy zwyczajni psychopaci - kim są ludzie, którzy żyją w świecie mafii?

Fenomen mafii – w wąskim znaczeniu jako sycylijskiej organizacji dla wtajemniczonych, a w szerszym jako każdej grupy przestępczej działającej w sposób zorganizowany – od lat stanowi przedmiot zainteresowania nie tylko przedstawicieli organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, ale również reprezentantów świata nauki: socjologów, psychologów i kryminologów. Badacze ludzkiego umysłu dociekają, co sprawia, że pewne jednostki wstępują do struktur mafijnych, robią w nich zawrotną „karierę” i dopuszczają się najokrutniejszych czynów w imię... To właśnie pytanie za sto punktów – w imię czego?

Próbę znalezienia odpowiedzi na to, w jaki sposób myśli przestępca dumny z przynależności do mafii, podjął Giuseppe Pitre, jeden z największych znawców tradycji sycylijskich. Ten wybitny włoski folklorysta, z wykształcenia lekarz, przypisywał członkom tego rodzaju grup przestępczych cechy osobowościowe wyróżniające ich na tle pospolitych kryminalistów. W jego definicji pobrzmiewa wyraźna nuta szacunku dla kogoś, kto szczyci się tytułem mafiosa.

W organizacjach przestępczych istnieje ścisły podział ról, z których wywiązywać się mogą jednostki o określonych rysach osobowości. Pod lupę psychologów i socjologów najczęściej brani są mafijni bossowie, którzy nadają ton całej grupie, zniewalając przy tym umysły swoich podwładnych. To za ich sprawą w głowach szeregowych członków następuje zmiana definicji tego, co jest normalne. Przykładowo normalne staje się posłuszeństwo, nawet jeśli oznacza zabójstwo członka własnej rodziny. – Można wskazać zespół cech, które tworzą obraz „perfekcyjnego” szefa mafii. Narcyzm. Z pewnością paranoja. Czasem religijny fanatyzm. I przede wszystkim wymykająca się wszelkim normom skłonność do stosowania przemocy – diagnozuje psychiatra Corrado De Rosa.

Inna ekspertka, socjolożka Alessandra Dino z Uniwersytetu w Palermo, która przeprowadziła setki rozmów z byłymi kryminalistami i informatorami policji, uzupełnia przedstawioną wcześniej diagnozę o opinię, że gangsterzy bardzo rzadko miewają kryzysy sumienia. – Występuje u nich mechanizm obojętności, w którym dewiacja jest tożsama z normalnością. Dla przykładu, morderstwo w ich oczach urasta do rangi dobroczynności, ponieważ traktowane jest jako szlachetna pomoc grupie, do której należą – wyjaśnia włoska badaczka.

Tezę, że mafia to banda bezwzględnych i bezdusznych psychopatów bez krztyny empatii, podważają jednak badania przeprowadzone przez Adriano Schimmenti i jego współpracowników na odsiadujących wyrok członkach Cosa Nostry. Porównując ich z innymi osadzonymi psycholodzy zauważyli, że wbrew stereotypom mają oni w sobie mniej cech charakterystycznych dla osobowości psychopatycznej.

- Byli mniej skłonni do manipulowania rozmówcą niż pozostali uczestnicy badania. Dodatkowo, podczas wywiadu wyrażali głęboką troskę o swoje rodziny i dzieci i nigdy nie zapominali do nich pisać czy dzwonić w odróżnieniu od reszty badanych osób. Nawet czyny kryminalne dla większości z nich były umotywowane ich lojalnością wobec rodzin i poczuciem rodzinnej misji, a nie przywiązaniem do osobistych korzyści. Nie można wykluczyć, że te osoby rozdzieliły swoje życie i zachowanie na dwie strefy; w jednej poświęcili się całkowicie sprawom mafii, a w drugiej znaleźli miejsce na uczucia oraz relacje z krewnymi i przyjaciółmi – czytamy w raporcie z tego badania.

Struktur w rodzaju mafii nie można rozpatrywać bez kontekstu środowiskowego, zwłaszcza w odniesieniu do osób pełniących w niej funkcję wykonawcze, a więc tzw. żołnierzy. Jednym z czynników jest bieda, która oczywiście nie sprowadza każdego na ścieżkę bezprawia, ale sprzyja kryminogennym zjawiskom. Dlatego mafia masowo rekrutuje swoich członków z ubogich miejscowości czy dzielnic, o których mówi się, że „nie ma tutaj nic do roboty poza przyłączeniem się do gangu”. W takich społecznościach mafioso staje się nie tylko synonimem luksusowego życia, ale i osobą zasługującą na podziw i szacunek, bo udało mu się wyrwać z getta nędzy.

Związek między potrzebą szukania autorytetu, a frekwencją w organizacjach przestępczych zauważa dr Piotr Chlebowicz, adiunkt w Katedrze Kryminologii i Polityki Kryminalnej Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. Badał on stadionowe bojówki przez pryzmat ich transformacji w zorganizowane grupy przestępcze. W wywiadzie dla Gazety Wyborczej podał przykład tego, na jakim podatnym gruncie może wyrosnąć gang prowadzący wszechstronną działalność przestępczą.

Zdaniem psychologa społecznego Leszka Mellibrudy wstępem do rozważań nad „wnętrzem” gangstera może być jego.... ksywka. – Bardzo często odnosi się ona do cech charakterystycznych wyglądu, nazwiska, lub jakiegoś skojarzenia, ale oczywiście kiedy mowa jest o „Słoninie” czy „Baleronie”, może to mieć pozytywne i negatywne znaczenie – twierdzi ekspert.

Niewątpliwie sporo o tym, jaki jest tok myślenia członków mafii, mogą powiedzieć osoby, które miały z nimi bliski prywatny kontakt. Takie jak bohaterki sześcioczęściowego serialu dokumentalnego „Kobiety i Mafia”, którego premierowy odcinek zostanie wyemitowany 9 marca o godz. 22:00 na kanale 13 Ulica.

Dzięki wywiadom doświadczonej dziennikarki śledczej Ewy Ornackiej z matkami, żonami i kochankami polskich gangsterów widzowie uzyskają wgląd w szczegółowy portret psychologiczny ludzi, którzy obracają się w świecie zorganizowanej przestępczości. Jak twierdzą twórcy dokumentu, będzie to podróż przez wciągające, a zarazem mrożące krew w żyłach historie z życia polskiej mafii.