Lata 30. i II wojna światowa. Nina Majewska-Brown odsłania kolejny rozdział historii Zabierzyńskich

To nie jest kolejna nudna książka o historii. Jej fabuła jest wciągająca, a opisy w niej zawarte są bardzo dokładne. Z pewnością każdy czytelnik znajdzie tu coś dla siebie.

Seweryna do dziś wspominana jest w rodzinie jako teściowa z piekła rodem. Przekonana o swojej słuszności, nieomylności, zakorzeniona w tradycji i przeciwna wszystkiemu temu co modne i nowoczesne. Wyznawczyni teorii, że wszystko, co dobre już było, że lepsze jest wrogiem nowego i tym samym wielka przeciwniczka podążającej z duchem czasu synowej.

Ten odwieczny pokoleniowy konflikt w wielu rodzinach niestety żywy jest do dziś.

Pojawienie się prądu dla wielu było przekleństwem i zagrożeniem, a przecież on rewolucjonizował niemal wszystkie płaszczyzny życia. Bicykle i samochody postrzegano jako maszyny z piekła rodem, a poza wszystkim nie wypadało, by prowadziły je kobiety, o nowych wynalazkach w postaci kosmetyków na bazie wapna palonego, arszeniku, rtęci na wypryski i smoły na włosy nie wspominając.

W Poznaniu w okresie międzywojennym były nawet trzy automatyczne kawiarnie. Nie sposób umknąć postępowi i raczej należy iść z duchem czasu, tylko nie wszystkim się to podoba. Stąd w rodzinie Zabierzyńskich liczne konflikty i podczas gdy Seweryna już mentalnie poprawia sobie poduszkę w trumnie, jej mąż, pasjonat nowinek technicznych, przeżywa drugą młodość, kupując najnowszy model samochodu.

Jak zwykle okazuje się, że wszystko jest w naszej głowie i tak wiele w życiu i relacjach z innymi zależy od naszego nastawienia do świata i ludzi, nawet jeśli różnią się od nas poglądami.

W rodzinnych archiwach zachowała się tabliczka do wywoływania duchów i niezwykle interesujący poradnik dla domorosłych hipnotyzerów. Powszechnie, zwłaszcza w tak zwanych wyższych sferach, z zaciekawieniem praktykowano wszystko to, co mogło dać odpowiedź, albo wyobrażenie o życiu poza ciałem, życiu po życiu.

Zresztą do dziś ten temat nas fascynuje, nic więc dziwnego, że nasi pradziadowie traktowali te eksperymenty, jako świetną zabawę, która ponoć mogła skończyć się nawet opętaniem. I chyba ten dreszczyk emocji i niebezpieczeństwa pociągał ich w tym procederze jeszcze bardziej.

To niesamowite, w jakiej nieświadomości i ufności żyli ludzie tuż przed wybuchem wojny. Niewielu dostrzegało wielkie zagrożenie ze strony rosnącego w siłę Hitlera, mając nadzieję, że do wybuchu wojny nie dojdzie. W książce nieco obnażam mechanizmy i to, co działo się w kraju we wrześniu 1939 roku, a co było udziałem zwykłych ludzi.

Chaos i panika splatały się z histerycznymi ewakuacjami na wschód, gdzie wiele z rodzin po przejściu kilku kilometrów zwyczajnie zawracało do często już splądrowanych przez szabrowników domów.

Rzadko kto się spodziewał, że zmiany polityczne, które dokonały się w rządzie niemieckim w 1933 roku będą tak brzemienne w skutkach. Że powstanie Holokaust, a masowa eksterminacja ludności przybierze taki wymiar.

Mało kto pamięta, że urodzony w Środzie Wielkopolskiej naczelnik Kraju Warty, wzorowy nazista Arthur Greiser, był prekursorem wykorzystywania gazu, by zabijać więźniów, że mówił o rozgwieżdżonym niebie nad Łódzkim Gettem odnosząc się do żółtych gwiazd, które nakazał nosić Żydom, o jego brutalności i bezwzględności. Ale to też część poznańskiej i wielkopolskiej historii.

Nigdy nie poznamy odpowiedzi na pytanie, co by zrobiła Flora, gdyby mogła zajrzeć w przyszłość. Czy rodzina uciekłaby z kraju? Czy inaczej by się przygotowała do okupacji?

Tylko ekstremalne sytuacje i to jak się w nich odnajdujemy, obnażają nasze prawdziwe oblicza, które dla nas samych mogą być wielkim zaskoczeniem.

Wojna wyzwoliła w ludziach emocje i zachowania, do których wcześniej nie byli zdolni. Obok donoszenia na siebie, bezwzględnej walki o przetrwanie, były też godne podziwu postawy, gdzie narażając własne życie i bezpieczeństwo najbliższych, zdobywano się na największe poświęcenie, ratując innych.

Wspomina pan o znajomym rodziny - Karalusie, którego za przysłowiową flaszkę wódki wydał brat. Klara okazała się równie wielkim zagrożeniem, bo postanowiła mścić się za to, że życie obsadziło ją w roli kucharki, a nie pani domu.

Ale należy w tym miejscu wspomnieć również o stacjonującym w Środzie Wielkopolskiej młodym esesmanie, który ostrzegając przed aresztowaniem, uratował rodzinę Błażejewskich, a potem córkę Florentyny i Konstantego – Marię. Zdrada, ale też przyzwoitość były po obu stronach konfliktu.

Ze wspomnień rodzinnych, zapisków, listów i dokumentów. To niesamowite ile dobra oprósza nas gdy pracujemy z historykiem, Zbigniewem Jóźwiakiem, nad książką. Przez przypadek natrafiliśmy na zapiski z ucieczki na Wołyń najstarszej córki Wiktorii.

Potem w nasze ręce wpadł pamiętnik Zosi, która poznała smak zakazanej miłości zakochując się z wzajemnością w esesmanie, a ostatnio przez zupełny przypadek ze śmietnika zostały odzyskane cztery albumy ze zdjęciami rodziny.

Wpadamy na nowe tropy w archiwach, ale też pojawiają się nowi świadkowie, którzy potwierdzają to, o czym piszemy i podsuwają nowe wątki. To niesamowite jak żywa jest historia tej rodziny i jak szerokie zatacza kręgi. Wraz z nią dotarliśmy między innymi do Kozielska, z którego cudem uciekł stryj Zbyszka Jóźwiaka, jeden z bohaterów książki. To mało znana historia, którą opisujemy na łamach sagi.

Mariaże i aranżowane małżeństwa były na porządku dziennym. Florentyna i Konstanty nie byli wyjątkiem. Jak większość par z "pewnych" sfer nie pozostawiono im wyboru. Mieli szczęście, że uczucie się pojawiło i zaowocowało stworzeniem dużej, szczęśliwej, choć wielokrotnie doświadczanej przez los rodziny.

To była chyba jedyna rzecz, której zazdroszczono ludziom z czworaków, którzy zakochiwali się w sobie i mieli więcej swobody w doborze życiowego partnera.

Tak to prawda, podobnie jak ciąża jednej z córek – Zosi, której ojcem dziecka nie dość, że był Niemiec, to w dodatku esesman. Obie dziewczyny znalazły się w fatalnym położeniu, gdzie to na nie, a nie na mężczyzn, spadła pełna odpowiedzialność za to co się stało.

Obie musiały uciec i dla obu życie wydawało się skończone. Takich rzeczy, przedślubnego seksu, nie wybaczano, a w przypadku Zosi, dodatkowo jej i jej partnerowi oraz rodzinie groziła śmierć.

To był czas, gdy ojcowie zaprowadzali synów do domów publicznych, by od profesjonalistek uczyli się arkanów sztuki miłosnej i nikt nie upatrywał w tym niczym złego. Żony na zdrady mężów przymykały oczy, bo od mężów były zależne.

Było to w powszechnym obyczaju, a lata dwudzieste, swoboda, kabarety i potańcówki sprzyjały towarzyskiemu rozluźnieniu. Pojawił się też typ kobiety wampa, który jednak w społecznej ocenie nie był najlepszym wzorcem dla dziewcząt z dobrych domów.

Bardzo nad tym ubolewam. W ciążę nie zachodzi się w pojedynkę, problem tylko polega na tym, że dziecko i jego wychowanie przypisane jest kobiecie. Wielu mężczyzn z łatwością i bezceremonialnie znika z życia niedawnych kochanek, zwłaszcza jeśli dziecko okazuje się upośledzone.

Zdecydowanie kobieta pod każdym względem ponosi większą "karę" za spłodzenie dziecka z kimś, kto nie jest jej stałym partnerem, mężem. I, mimo że pozornie żyjemy w pełnym nowoczesności i wyzwolenia XXI wieku, taka ciąża nadal dla wielu jest niezmywalnym piętnem.

To chyba naturalne, bo przecież Żydzi byli członkami naszego społeczeństwa i nie sposób pominąć ich w opowiadanej historii. Mijaliśmy się na ulicach, robiliśmy u nich zakupy, nasze dzieci wspólnie się bawiły i dorastały.

W dodatku w czasie II wojny Żydówkę z dzieckiem ukrywała Marysia, a potem jej matka – Florentyna. Zabierzyńscy, jak podkreślała Flora, ratowali życie nie Żydówce, tylko człowiekowi. Dla nich nie miało znaczenia, jakiego jest wyznania i jakie ma przekonania.

Była prześladowaną kobietą z małym dzieckiem, której bezwzględnie trzeba było pomóc, nawet jeśli narażało się własne życie. Inną sprawą było to, jak to zrobić, bo ukrycie to jedno, a funkcjonowanie w ukryciu to drugie. To banalna, a jednocześnie niezwykle kłopotliwa kwestia dostarczenia jedzenia, wody, utrzymania higieny, etc. To nastręczało wiele problemów.

Tak zdecydowanie, właśnie pracuję nad kolejnym tomem, poza tym odnaleźliśmy pamiętnik Zosi i też chciałabym go opublikować. Materiałów jest tyle, że saga rozrośnie się pewnie do pięciu tomów, ale też, po drodze, szykuję małą niespodziankę.