Jest w Polsce raj, gdzie chorować nie wolno. Sukces Specjalnych Stref Ekonomicznych często oznacza wyzysk pracowników

Do końca ubiegłego roku zatrudnienie we wszystkich SSE wyniosło 287 tys. osób. Łączne nakłady inwestycyjne na wszystkie strefy są liczone w dziesiątkach miliardów złotych, a jak wynika z raportu firmy doradczej KPMG, aż 95 proc. przedsiębiorców, którzy działają w SSE, poleciłoby ten rodzaj działalności innym. I nic dziwnego – SSE to enklawy, w których firmy, zarówno te polskie, jak i zagraniczne są zwolnione z płacenia podatków od dochodów i otrzymują rozmaite formy wsparcia, od dotacji, zwolnienia z podatków od nieruchomości, poprzez preferencyjne warunki zakupu ziemi pod inwestycje.

Piekielny raj Specjalne Strefy Ekonomiczne, założone w Polsce na mocy ratyfikowanego w 1994 roku porozumienia WHO jako rozwiązanie mające wspomagać rozwój gospodarczy, w założeniu miały wpływać na obniżenie bezrobocia i wzrost stopy PKB. Eksperci przyznają, że to się udało. Przedsiębiorcy są tego samego zdania. Dla przedsiębiorców – raj. Dla zatrudnionych tam ludzi – często piekło.

Z analizy przeprowadzonej przez firmę Ernst&Young wynika, że w regionach, gdzie funkcjonują strefy, stopa bezrobocia jest przeciętnie niższa o 1,5 do 2,8 pkt. proc. w przypadku podregionów oraz o 2,3 do 2,9 pkt proc. w przypadku powiatów. Poziom PKB per capita jest wyższy przeciętnie o ok. 1500 do 2500 zł niż w pozostałych podregionach.

Pozytywnie o ich działalności wypowiada się dr Kazimierz Sedlak z firmy doradczej Sedlak&Sedlak.

Zupełnie inne wnioski płyną jednak z raportu „Zmęczone ciała i bezcenne produkty. Warunki pracy kobiet w specjalnej strefie ekonomicznej przemysłu elektronicznego", którego autorką jest socjolożka Małgorzata Maciejewska.

Ludzie przypięci do maszyn – Nikt w Polsce nie przeprowadził dotychczas audytu kosztów istnienia i działania stref, także kosztów pozaekonomicznych, np. społecznych. Lokalne społeczności nie mają praktycznie nic z istnienia stref – jedyny podatek odprowadzany z nich to podatek od pensji pracowniczych – mówiła Maciejewska w rozmowie z serwisem Nowy Obywatel.

Spostrzeżenia i wnioski, które opisała w swoim raporcie, to nie tyle akademickie rozważania, co relacja z pierwszej ręki – autorka raportu w październiku 2011 roku zatrudniła się, jako jedna ze 150 pracownic tymczasowych, w fabryce produkującej sprzęt elektroniczny w kobierzyckiej podstrefie Tarnobrzeskiej SSE. Na ponad 40 stronach opisała patologiczne warunki, w jakich pracują ludzie każdego dnia bojący się, że stracą pracę. Bez słowa skargi wyrabiający nadgodziny i przypinający się do maszyn, by pracować przy nich przez kilkanaście godzin za 1440 zł brutto.

Maciejewska nie uprawia beletrystyki – pisze wprost o doświadczeniach swoich i koleżanek z pracy.

Czuwanie pod bankomatem Głównie koleżanek, nie kolegów, bo segregacja płciowa to jeden z podstawowych osi podziału w fabryce. Jedna z nich spędziła pod bankomatem cały dzień czekając na wypłatę, która tego dnia nie przyszła. Inna, samotna matka trójki dzieci, korzysta z zasiłku z MOPSu, w związku z czym w pracy nie może brać nadgodzin, bo co, jeśli zarobi za dużo? Zabiorą jej zasiłek, a wtedy nie będzie miała jak utrzymać rodziny.

Jak pisze Maciejewska, zatrudnianie młodych pracownic do produkcji odbywa się za pośrednictwem agencji pracy tymczasowej, które działają na zasadach "work leasing".

Człowiek w leasingu Zasada jest prosta – agencja oddaje człowieka pracodawcy w leasing. To agencja i pracodawca w SSE podpisują ze sobą umowę, co powoduje kolejne problemy. Pracownicy nie wiedzą, jak długo będą zatrudnieni, czy ich umowy zostaną przedłużone oraz czy i kiedy zostaną zwolnieni. Kontakty z przedstawicielem agencji są utrudnione – "osoba kontaktowa" z agencji miała dyżury w fabryce, tyle tylko, że w czasie pracy.

To nie wszystko. Sposób organizacji pracy nosił znamiona szykanowania – szatnie położone daleko od stołówki, przez co nie było czasu, by zjeść. W stołówce trzeba było jeść na stojąco, bo nie było miejsc, a na sto osób na jednej zmianie były dwie mikrofalówki. Trzy toalety na 80 kobiet.

Tu się nie choruje "Zamknięte w pułapce ruchu taśmy i ograniczonej przestrzeni, często długo nie mogłyśmy się doprosić o zastępstwo, by spełnić swoje potrzeby fizjologiczne czy higieniczne – jak zmienienie podpaski" – pisze autorka raportu. Nikt jednak nie narzeka, bo boi się, że straci pracę. Jak usłyszała Maciejewska od jednej ze starszych pracownic: tu się nie choruje, bo jak zachorujesz, to wylecisz.

O patologiach na polskim rynku pracy pisaliśmy w naTemat kilka miesięcy temu. – Nie sądzę, żeby polski rynek pracy można było nazwać patologicznym, choć w porównaniu do takiej np. Skandynawii nie rozwija się normalnie. Nasz rynek pracy funkcjonuje gorzej, bo pracownicy nie mają takich możliwości i nie są tak wynagradzani, jak Wielkiej Brytanii czy USA – komentował sytuację na polskim rynku pracy socjolog prof. Henryk Domański. Badacz uważa, że to właśnie nieprzestrzeganie praw pracowniczych jest jego największą bolączką.

– Kodeks pracy nie jest przestrzegany, jego przestrzeganie trzeba wywalczać – mówił dodając, że zarządzanie autorytarne jest wpisane w polski charakter narodowy. – Nadużywanie prerogatyw przez pracodawców jest nagminne – dodał.

Wpisy z forów internetowych dotyczących zatrudnienia w Specjalnych Strefach Ekonomicznych zdają się to potwierdzać. Kiedy ekonomiści i przedsiębiorcy nie mogą się SSE nachwalić, ludzie, którzy tam pracują, piszą: obóz pracy. Mydlenie oczu. Nieuczciwa konkurencja na rynku pracy. Koń trojański.

SSE w służbie wyborczych sondaży To zdanie podziela specjalistka ds. HR i rynku pracy Violetta Rymszewicz, która uważa, że SSE z definicji nie gwarantują stałości zatrudnienia, oferując umowy śmieciowe, stosując outsourcing, oferując zatrudnienie tymczasowe. – A to tylko kilka przykładów patologii, które wniosły Specjalne Strefy – mówi Rymszewicz w rozmowie z naTemat.

Wskaźniki ekonomiczne i mniejsze bezrobocie, dobrze wyglądające na papierze i racjonalizujące istnienie SSE są, zdaniem Violetty Rymszewicz, tylko zasłoną dymną. – Obawiam się, że działające w Polsce Specjalne Strefy Ekonomiczne tylko czasowo maskują zasięg bezrobocia. Szkoda, że podobnie jak w wielu innych dziedzinach życia działamy bez długofalowych planów i w myśl zaspokajania doraźnych interesów politycznych. SSE są głównie narzędziem marketingu politycznego i środkiem zaspokajania doraźnych korzyści wyborczych –przekonuje.

Innego zdania jest dr Kazimierz Sedlak.

Dodaje, że w jego opinii sytuacje, o których pisze autorka raportu, to patologia i margines rynku pracy.

Globalna wioska, globalne getto Riposta Rymszewicz jest krótka. – Specjalne Strefy Ekonomiczne nie rozwiązują problemów rynku pracy, ukrywają je. I nie bójmy się powiedzieć wprost – kolejne nieudolne działania rządów bezpowrotnie marnują szanse na rozwój polskiej gospodarki w kierunku innowacji i nowych technologii – mówi ostro.

– Dlaczego nie wykorzystujemy Stref do budowania centrów badawczych? – pyta Rymszewicz. – Dlaczego nie zapraszamy firm o międzynarodowych, uznanych osiągnięciach w zakresie rozwiązań innowacyjnych? Dlaczego w Strefach nie powstają np. ośrodki szkoleniowe powiązane z naprawą właśnie kupionych Pendolino lub ciągle psujących się F-16? Dlaczego nie wykorzystujemy Stref np. do zapewnienia punktów nie tylko napraw, również budowy autostrad? – wylicza.

W końcowej części swojego raportu Małgorzata Maciejewska dochodzi do podobnych wniosków, wskazując nie tylko na gospodarcze skutki funkcjonowania SSE w Polsce, ale także te społeczne. Konkluzja jest smutna: wykluczenie pracowników ze społeczności, bo fabryki są odcięte od specyfiki miejsca, w którym się żyje. Globalna wioska? Raczej globalne getto.