Szwedzka minister zjada ciasto w kształcie czarnoskórej kobiety. Gdzie jest granica artystycznej prowokacji?

Na poniższym filmiku widać, jak szwedzka minister kroi ciasto, po czym z zadowoleniem zabiera je na talerz. Forma tortu jest wyjątkowo odpychająca - widać, że to człowiek w dziwnej interpretacji. Jego czerwone wnętrze od razu nasuwa skojarzenia z wylewającymi się wnętrznościami. Pieprzu całej sprawie dodaje fakt, że ciasto to czarnoskóra kobieta, a jej głową była... żywa głowa artysty.

Efekt? Narodowe Stowarzyszenie Szwedzko-Afrykańskie uznało mini-spektakl za obraźliwy i rasistowski. Ciasto to karykatura czarnoskórej kobiety, a minister kultury nie ma w sobie wyczucia sytuacji - zarzuca w rozmowie z telewizją Al-Jazeerą rzeczniczka stowarzyszenia, Kitimbwa Sabuni.

W Al-Jazeera autor żalił się, że nie został poprawnie zrozumiany. Chciał przede wszystkim zwrócić uwagę na okaleczanie kobiet w Afryce. W wielu tamtejszych plemionach, szczególnie radykalnie islamskich, dokonuje się kobiecego obrzezania. Małym, 8-9-letnim dziewczynkom zazwyczaj usuwa się łechtaczki i zaszywa pochwy tak, by aż do ślubu nie mogły stracić dziewictwa. Odbywa się to w warunkach dalekich od jakiegokolwiek humanitaryzmu. Na żywo, bez znieczulenia, na kawałku drewna udającym stół operacyjny, kuchennymi nożami, nierzadko tępymi. Potem dziewczynki muszą od razu wstać i radzić sobie same z kalectwem - fizycznym i psychicznym. To problem poważny, głęboki i poruszany już wielokrotnie w debacie publicznej na Zachodzie.

Skruszona Lena Liljeroth tłumaczyła potem mediom, że nie wiedziała o co tam chodzi i na pewno nie chciała, by zostało to odebrane za rasizm. I jeśli ktoś poczuł się urażony, to pani minister przeprasza. Z drugiej strony jednak, gdyby nie jej udział, o całej sprawie nikt pewnie by się nie dowiedział.

- To delikatna sprawa. Każdy przypadek powinno się rozpatrywać indywidualnie - sugeruje prof. Ryszard Ługowski z warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, specjalista od performance'u. - Artysta może odwołać się do drastycznych metod, by zwrócić na coś uwagę. Pytanie tylko, na ile te treści są ważne i jak forma nawiązuje do tematu - ocenia wykładowca ASP.

- Jeżeli metodami publicystycznymi i politycznymi nie dajemy rady zwrócić uwagi na dany problem, to wtedy potrzebni są artyści, którzy wstrząsną społeczeństwem i pokażą to, co ważne. Ja swoją sztukę tak uprawiałam i stoję za tymi artystami, którzy mają odwagę, by stosować takie metody - dodaje Zuzanna Janin, która kontrowersje wzbudziła zorganizowaniem własnego pogrzebu. Już przed tym była uznaną twórczynią. Jej prace można oglądać, między innymi, w Niemczech, Szwajcarii, Włoszech i Polsce.

Ryszard Ługowski zauważa też pewną prawidłowość związaną z medialnym szumem wokół sztuki. - Kiedy pojawia się jakiś skandal, więcej ludzi przychodzi na wystawy. Nawet jeśli z początku są słabo nastawieni, to potem nabierają dystansu i kształcą odbiór. W efekcie, skandale służą sztuce - ocenia profesor z ASP.

Kostaryki głodził na wystawie psa. Kiedy świat obiegła informacja o tym, że zwierzę zmarło na oczach widzów, na twórcę spadła jednoznaczna i ostra krytyka. Później okazało się, że pies jednak żyje i po prostu uciekł po tym, jak go wypuszczono, a sam Vargas regularnie go dokarmiał. Autor chciał w ten sposób zauważyć problem bezpańskich psów na ulicach. Niestety, jego przekaz, jakkolwiek słuszny, kompletnie zanikł przez zbyt ostrą formę.

- Artysta, po wyjściu ze specjalistycznej szkoły, powołany jest do tego, by być zauważonym. Nie możemy tego uznawać za wadę ani coś złego. Dzieło sztuki ma być zauważone i oddziaływać - przypomina artystka. - Poza tym, wielu z nich już jest znanych w środowisku i jeśli robią coś kontrowersyjnego, to nie po to, by stać się bardziej sławnym, ale uznają to za krok dalej w swoim rozwoju. Mówią o jakimś ważnym problemie mocniejszym głosem - wskazuje Janin, której zdaniem podobnie musiało być ze Szwedem Aj Linde. Skoro ktoś go zaprosił, to znaczy, że już musiał być znany i miał po prostu w wyrazisty sposób pokazać pewną ideę.

Przy czym profesor Ługowski podkreśla, że faktycznie istnieje grupa artystów, którym chodzi wyłącznie o szum, krzyk i zaistnienie. - Oni właśnie nie mają wyczucia, chociaż zdarza się, że potem go nabierają, to też kwestia pewnej dojrzałości artystycznej - wyjaśnia nasz rozmówca. Jak uniknąć takich wpadek? - Profesjonalny artysta powinien przygotować solidną informację prasową, jak i objaśnienie przy samej instalacji czy wystawie. Krytycy mogą wiedzieć o co chodzi, ale zwykli odbiorcy nie zobaczą tego samego, co osoby obeznane ze sztuką - wskazuje prof. Ługowski.

Czy misyjna rola artystów usprawiedliwia ich, nie zawsze delikatne, działania? - To tak jak z lekarzami. Czasem robią coś, co boli, ale też leczy - podsumowuje Zuzanna Janin.