"Odwieczna" cecha narodowców: chcą cierpieć za ojczyznę, ale nie rozumieją... nacjonalizmu

Polacy nie stronią od dyskusji o swoich "narodowych" przywarach. Dowód? Po publikacji tekstu sprzed 45 lat, piętnującego rodzime wady, dostaliśmy kolejne maile. Jeden z nich zawierał ciekawe rozważania na temat kondycji polskiego nacjonalizmu. Powstałe na rok przed wojną, a... jakby pisane dziś.

Autorem tekstu, umieszczonego we wznowionym wydaniu książki "Honor i ojczyzna" (pierwsze wydanie w 1943 roku) jest Zbigniew Sadkowski, ps. Juliusz Zbigniewski, przedwojenny dziennikarz. – Znajdujemy się w stanie, który nazwać można przewle­kłym stanem cofania się wszystkiego, co okre­ślić się daje, jako zespół czynników składających się na pojęcie wielkości naro­du – czytamy w pierwszych słowach artykułu. Dalej autor wylicza wszystko to, co jego zdaniem, wpływa na erozję naszego życia narodowego.

Są to: zanik sił twórczych we wszystkich dziedzinach życia, "wyrażający się prawie zupełnym bra­kiem wielkiej twórczości technicznej, artystycznej, gospodar­czej, naukowej"; zanik siły biologicznej narodu, czyli nic innego jak degeneracja fizyczna i malejący przyrost naturalny; "atrofia zbiorowej woli narodu" oraz "nastawienie bierno-obronne". Słowem Polacy – w przekonaniu Sadkowskiego – mają poważny problem sami ze sobą.

To, co autor pisze dalej, z powodzeniem można odnieść do sytuacji dzisiejszej. – W tym stanie rzeczy, każda myśl nowa ulega degenera­cji w zetknięciu się ze zgniłym podłożem w atmosferze przesy­conej ja­dem małości, jałowizny, bierności i przyziemności. W takiej atmos­ferze nastąpiło pomieszanie wszelkich sprzecz­nych z sobą, a nawet wykluczających się pojęć – wyjaśnia Sadkowski. Wizjoner?

Niewykluczone, bo dalsza diagnoza polskiej narodowej choroby, która zwie się "wypaczony nacjonalizm", w dalszym ciągu zatrważa swoją aktualnością. – Nacjonalizm polski, po­dobnie jak i inne idee przewod­nie, już od kolebki, został skazany na zde­gra­do­wa­nie, prze­wartościowanie i pomie­szanie z wszys­t­ki­mi istniejący­mi już skład­nikami polskiego bigosu pojęciowego – czytamy.

I tak, zgodnie z broszurą, "ci, którzy za narodowców się uważają, nie potrafią już nawet zrekonstru­ować zasad na­czelnych tej idei". Dlatego też, częstokroć pokrętnie i niezrozumiale, buduje się społeczne przekonanie, jakoby "nacjo­nalizm był orga­nicznie związany z ka­tolicyz­mem, liberaliz­mem, demo­kracją".

Autor tekstu czuje powinność wytłumaczenia wszystkim zainteresowanym, czym jest tzw. czysty nacjonalizm. Mianowicie zasadza się on na instynktach drzemiących w społeczeństwie. Chodzi o coś, co Sadkowski nazywa "popędem zespalającym".

– Popęd ten spra­wia, że jednost­ka, widząc zło i nędzę swego narodu, nie rejte­ruje, lecz albo cierpi, albo dokłada wszelkich starań, by istnie­jący stan uległ zmianie. A więc instynkt zespalający utrwala w nas postawę cierpiętniczo-mę­czeńską, albo też postawę sprawiającą, że jednostka ma nieustają­ce nigdy pragnienie walki z tym, co małe i niegodne narodu – tłumaczy autor.

Poza tą oryginalną formą popędliwości, niejako genetycznie polskiej, istnieją też inne podstawy nacjonalizmu. W ujęciu Sadkowskiego, to instynkty wielkości i "wiecznego bytowania" – czyli bogacenie się, rozwój, słowem: wszystko, co najlepsze dla narodu.

Nacjonalistą może nazywać się natomiast ten, kto przedkłada pierwszeństwo intere­su narodowego ponad intere­sy jed­nostki, grupy, klasy czy organizacji. Jeśli zaś jest inaczej, powstaje problem "definicyjny". Jak pisze Sadkowski, prowadzi to do kłopotliwej sytuacji, gdy "wszyscy prawie uważają się za narodow­ców, jednocze­śnie nawzajem odma­wiając sobie prawa do tego miana". Przewrotność całej sytuacji polega na tym - zauważa ze smutkiem autor - że wszyscy mają jednak... rację.

Słowa Sadkowskiego o naturze polskiego nacjonalizmu można, a nawet należy rozpatrywać w odniesieniu do współczesności. Jak pisaliśmy już w naTemat, perspektywa cierpienia za ojczyznę i jednoczenie się przeciw niewidzialnym wrogom, przy zastosowaniu miary przeszłości do wydarzeń bieżących, jest bolączką narodowców także dziś.

Wielu z dzisiejszych piewców nacjonalizmu chce Polski narodowej i "wielkiej", zapominając o realiach, w jakich żyjemy. I tak np. obecnie - patrząc z perspektywy narodowców - mamy wrogów Żydów, Niemców i Rosjan, przez sam fakt naszych historycznych zaszłości (lub co gorsza - przez ich brak). Nienawiść do innych idzie czasem w parze z rzekomą obroną Boga, honoru czy ojczyzny. Z Romanem Dmowskim na ustach i sztandarach.

Dziś jest on zakładnikiem nie tylko narodowców, ale i polityków. Mówienie o jego zasługach - a miał ich dla powstania niepodległej Polski naprawdę wiele - jest w dobie przywiązania do poprawności politycznej często co najmniej niestosowne, bo konsekwencją takich słów są oskarżenia o faszyzm czy rasizm.

Wielu Polaków po prostu Dmowskiego nie rozumie. Zarówno "patriotów", jak i ich zaciekłych przeciwników. Współtwórca polskiej niepodległości oraz sygnatariusz Traktatu Wersalskiego pozostawił po sobie bogatą spuściznę, a jest kojarzony głównie za sprawą "Myśli nowoczesnego Polaka"; jego poglądy przez lata ewoluowały. Chciał Polski narodowej, ale to "chciał" trzeba rozpatrywać w kontekście określonej rzeczywistości, w jakiej żył.

Wtedy, przed wojną, nasz kraj nie był jednolity po względem narodowym czy religijnym. Teraz jest, a mimo to Dmowskiego przywołuje się co rusz, ze szkodą dla niego samego. Dziś wiele jego idei zwyczajnie straciło na ważności, "przeterminowało się". Nie każdy jednak dostrzega tę oczywistość.