"Odyseja" Nolana pełna przekłamań? Na film spadła krytyka i sprawdzamy, czy słusznie

"Odyseja" Christophera Nolana jeszcze przed premierą wywołała burzę. Krytycy zarzucali reżyserowi odejście od greckiej tradycji, niehistoryczne kostiumy i decyzje obsadowe, które miały rzekomo naruszać powagę antycznego dzieła. Tyle że pytanie o historyczną dokładność tej opowieści od początku prowadzi nas na manowce.

Akcja eposów Homera została osadzona w świecie późnej epoki brązu, ale same poematy spisano kilkaset lat później, już w epoce żelaza. To dlatego obok brązowych zbroi pojawia się powszechnie znane żelazo, autentyczne mykeńskie hełmy z kłów dzika sąsiadują z uzbrojeniem charakterystycznym dla późniejszych czasów, a rydwany pełnią funkcję niemal "starożytnych taksówek" – dowożą wojownika na miejsce, po czym ten walczy pieszo.

Nie zgadzają się również obyczaje pogrzebowe, model władzy, religia ani obraz społeczeństwa. Homer opisuje świat podobny do własnej epoki, zachowując tylko pojedyncze relikty tradycji mykeńskiej. "Iliada" i "Odyseja" nie są więc kronikami. To literatura, która przetwarza pamięć o przeszłości.

Nie ma dowodów, że Odyseusz, Achilles czy Agamemnon byli postaciami historycznymi. Są jednak tropy pokazujące, jak rzeczywistość mogła przenikać do mitu.

W hetyckich dokumentach pojawia się Alaksandu, władca Wilusy – miasta często utożsamianego z Troją. Drugim imieniem homeryckiego Parysa był Aleksander. Zgadza się miejsce, czas i podobieństwo imienia. Na mykeńskich tabliczkach odnaleziono też imiona Akireu i Akirewe, mogące przypominać późniejszą formę imienia Achilles. To nie dowody, lecz ślady sugerujące, że legendarnych bohaterów mogły inspirować realne postacie.

Najmniej wiadomo o samym Odyseuszu. Nie ma źródeł potwierdzających jego istnienie ani podróże. Jego droga pozostaje przede wszystkim opowieścią symboliczną.

Archeologia potwierdziła, że Troja nie była wymysłem. Na wzgórzu Hisarlik odkryto kolejne miasta budowane w tym samym miejscu. Najbardziej prawdopodobne warstwy związane z legendą to Troja VI i Troja VIIa – duży, bogaty ośrodek z potężną cytadelą i rozległym dolnym miastem.

Jej znaczenie nie wynikało jednak z urody Heleny. Troja leżała przy szlaku prowadzącym przez Hellespont, łączącym Morze Egejskie z Czarnym. Kontrola nad tym obszarem oznaczała pieniądze, wpływy i przewagę polityczną.

Źródła hetyckie opisują Wilusę jako państwo uwikłane w rywalizację między imperium hetyckim a Achijawą, utożsamianą z mykeńskimi Achajami. Gdy państwo Hetytów słabło, Troja mogła zostać zaatakowana przez koalicję greckich miast. Ślady zniszczeń sugerują nie jedną dziesięcioletnią wojnę, lecz serię oblężeń, rajdów i konfliktów, które po stuleciach zlały się w jeden wielki mit.

Już Seneka krytykował ludzi, którzy gubili sens "Odysei" w sporach o trasę wędrówki bohatera i prawdziwość opisanych wydarzeń. Dla rzymskiego filozofa była to opowieść o każdym z nas: o drodze do własnej Itaki, pokusach, obowiązku, wierności i ciężarze decyzji.

Dlatego wobec filmu Nolana warto pytać nie o to, czy każdy detal odpowiada epoce brązu, lecz czy adaptacja zachowuje istotę eposu. Czy pokazuje człowieka, który próbuje wrócić do celu mimo strat, błędów i pokus?

Zobacz "Prawdziwe historie", w których omawiamy "Odyseję" Christophera Nolana. Odcinek dostępny jest na naszym kanale YouTube pod tym linkiem.