Kobieta z zamkniętymi oczami otoczona białymi maskami, symbol tego, jak psychopata ukrywa prawdziwą twarz
Pozory mylą. Psychopata na początku znajomości potrafi wydawać się ideałem. Fot. PeopleImages / Shutterstock

Od 1 do 5 proc. dorosłych ma wyraźnie nasilone cechy psychopatyczne, więc ktoś taki może pracować obok ciebie albo mieszkać w twoim bloku. Jak rozpoznać psychopatę w swoim otoczeniu? Eksperci wymieniają pięć cech, a część z nich na początku znajomości łatwo wziąć za zalety.

REKLAMA

Psychopata to dla wielu ktoś taki jak Hannibal Lecter z "Milczenia owiec". Tymczasem psycholożka Agata Wilska opisywała w naTemat osobę chłodną emocjonalnie, która kłamie i manipuluje z wprawą, a mimo to robi świetne pierwsze wrażenie.

O osobowości Władimira Putina mówił nam profiler Jan Gołębiowski, a dr Anna Czarna z UJ tłumaczyła w INNPoland, jak działa Ciemna Triada (narcyzm, makiawelizm i psychopatia). Ciekawie spojrzenia przedstawia też Jenny Tucker z "The Telegraph", w którym głos zabierają m.in. prof. Abigail Marsh z Georgetown University i terapeuci.

Psychopatia to spektrum, a nie etykieta potwora

Prof. Marsh namawia do większego współczucia, bo wiele osób z psychopatią wcale nie chce taka być. Przy łagodnych i umiarkowanych cechach zdolność do troski o innych bowiem zostaje. Według autorów badania opublikowanego w "Communications Psychology", przy którym pracowała Marsh, od 1 do 5 proc. populacji ma te cechy wyraźnie nasilone.

Marsh wskazuje też na powtarzalną różnicę w mózgu. Ciało migdałowate (ośrodek emocji) bywa u takich osób mniejsze niż przeciętnie, a to osłabia reakcję na zagrożenie i strach. Tucker zaznacza, że mogłoby to tłumaczyć impulsywność i ślepotę na cudze cierpienie.

Psychopatii nie ma w międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-11. Diagnozę stawia specjalista, który ocenia nasilenie poszczególnych cech w specjalnych testach punktowych, analizuje historię pacjenta i rozmawia z nim twarzą w twarz. Internetowe testy tego nie zastąpią, a o dylematach moralnych jako sposobie wykrywania cech psychopatycznych też już pisaliśmy.

Jak rozpoznać psychopatę w pracy i w związku?

Tucker w swoim artykule wylicza pięć cech:

  • Brak empatii – rozumie, co czujesz, ale wykorzystuje to do własnych celów, a nie po to, żeby ci pomóc. Johnson opisuje takie osoby jako "surowe i nieczułe na twoje uczucia", z własnym zdaniem, które nie dopuszcza cudzego.
  • Urok i "lustrzane odbicie" – szybko łapie twoje wartości i poczucie humoru, żeby przekonać cię, że macie wiele wspólnego. Potrafi tak skupić uwagę na rozmówcy, że ten "wisi na każdym jego słowie", ale chodzi o kontrolę, nie o zainteresowanie tobą.
  • Manipulacja – powtarza się i zwykle służy jego korzyści, kosztem partnera. Begeti mówi o skrajnym stawianiu własnych celów ponad dobro drugiej osoby, a Johnson radzi mieć twarde granice i pamiętać, że da się przeżyć bez tego partnera, nawet jeśli się go kocha.
  • Poczucie wyższości – w jego świecie to on jest głównym bohaterem, więc cudzy punkt widzenia słabo do niego dociera.
  • Impulsywność – lekceważy zasady i szuka mocnych wrażeń. Johnson ostrzega, że taka osoba może namawiać cię albo wpędzać w poczucie winy, żebyś dołączył do jej ryzykownych planów, i radzi nie być naiwnym w sprawach finansowych.
  • Pierwsze tygodnie znajomości są najbardziej mylące, bo psychopata potrafi wydawać się czarujący i oddany. Terapeutka Dee Johnson przestrzega, żeby nie brać tego za jego prawdziwy charakter. "Ta wersja tak naprawdę nie istnieje" – mówi.

    Według niej to tylko rola odgrywana na początku związku. Jak wygląda życie za taką maską, opisywała w naTemat Karolina Głogowska, autorka powieści o związku z psychopatą, napisanej po rozmowach z ofiarami takich relacji.

    Czy psychopatę da się zmienić?

    Marsh przekonuje, że przy odpowiedniej terapii takie wzorce można zmieniać. Tucker przywołuje badanie, według którego trzy lata terapii pomagają pacjentom z psychopatią lepiej panować nad emocjami. Dostępnych terapii wciąć jest mało, bo trudno o współczucie dla osób z takimi cechami, a bez niego nikt nie spieszy się z leczeniem.

    Łatwiej o zmianę, gdy w grę wchodzi relacja, której ktoś nie chce stracić. Marsh pamięta jednego z badanych, który po prostu udawał, aż mu się udało. "Zachowywał się tak, jak według niego zachowywałby się miły człowiek" – opowiada. Po mniej więcej półtora roku takie zachowanie stało się dla niego naturalne, a nawet przyjemne.

    Nie każdą relację warto jednak ratować. "Nawet jeśli związek technicznie może to przetrwać, nie zawsze znaczy to, że powinien" – zaznacza dr Faye Begeti, neurolożka z Oxford University Hospitals.

    Johnson dodaje, że szanse zależą od tego, jak nasilone są cechy partnera i ile pracy obie strony chcą i mogą włożyć w związek. Czasem jest też tak, że gdy ktoś z czasem przekona się, że nie da się tobą manipulować, zaczyna cię za to szanować i przestaje to robić.