Jak uzyskać pomoc? O co chodzi w awanturze o kandydatów? Wszystko, co musisz wiedzieć o RPO

Status osoby pełniącej tę funkcję określa przede wszystkim ustawa z dnia 15 lipca 1987 roku o Rzeczniku Praw Obywatelskich. Stanowi ona, że RPO "stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji RP oraz w innych aktach normatywnych, w tym również na straży realizacji zasady równego traktowania".

Ustawa o RPO (uRPO) nadaje Rzecznikowi także "funkcje organu wizytującego do spraw zapobiegania torturom i innemu okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu. Dlatego RPO odpowiada za Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur.

RPO może także zajmować się sprawami dzieci we współpracy z Rzecznikiem Praw Dziecka, a także problemami przedsiębiorców w ramach wspólnych działań z Rzecznikiem Małych i Średnich Przedsiębiorców.

Należy pamiętać, że RPO nie zastępuje adwokata, choć są przypadki, w których może pomóc w trakcie postępowania sądowego. Rzecznik angażuje się jednak głównie w sprawy sądowe, których rozstrzygnięcia mogą oddziaływać na życie wielu obywateli.

Tak swoją działalność opisuje samo Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich:

Według art. 2 uRPO, stanowisko Rzecznika może objąć "obywatel polski wyróżniający się wiedzą prawniczą, doświadczeniem zawodowym oraz wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i wrażliwość społeczną". Nowego RPO powołuje Sejm za zgodą Senatu na wniosek marszałka Sejmu albo grupy 35 posłów.

Właśnie ta kwestia sprawiła, iż po tym, gdy 9 września 2020 roku upłynęła kadencja Adama Bodnara, musiał on dalej pełnić obowiązki, by prawa obywateli nie były pozbawione ochrony. A przynajmniej taką wykładnię w sprawie kadencji i wyboru nowego RPO przyjmowano do 15 kwietnia, gdy TK Julii Przyłębskiej orzekł, iż przedłużenie kadencji Bodnara ze względu na brak wyboru nowego Rzecznika jest działaniem sprzecznym z Konstytucją.

Próba wyboru następcy Adama Bodnara wielokrotnie kończyła się fiaskiem. Posiadająca sejmową większość koalicja Zjednoczonej Prawicy długo ociągała się z przedstawieniem kandydata. Największe partie opozycyjne kilkukrotnie wysuwały kandydaturę Zuzanny Rudzińskiej-Bluszcz, ale na jej wybór PiS, Solidarna Polska oraz Porozumienie się nie godziły.

Pierwszym kandydatem koalicji rządzącej na nowego RPO był wiceminister spraw zagranicznych Piotr Wawrzyk. Został on wybrany przez Sejm 22 stycznia 2021 roku, ale 18 lutego na tę kandydaturę zgody nie wyraził Senat.

Następnie kandydatem na nowego RPO został poseł PiS Bartłomiej Wróblewski. Sejm dokonał jego wyboru na stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich 15 kwietnia, a na 13 maja zaplanowano głosowanie ws. kandydatury Wróblewskiego w Senacie.