Nauczyciele nagrywani i upokarzani na lekcjach. Dla lajków i zasięgów

Na potrzeby tekstu nazwijmy go Krzysztof. W szkole pracuje już kilkadziesiąt lat. Na wstępie wyjaśnia od razu:

– Nie da się nic zrobić, żeby nauczyciel nie padł ofiarą nagrania na lekcji. Zupełnie nic.

Opowiada, jak wygląda typowa sytuacja w klasie:

– Uczeń wyjmuje telefon na lekcji. W naszej szkole statut jasno określa, że nie wolno korzystać z telefonów podczas zajęć. Mimo to uczeń świadomie łamie ten zapis. Dostaje uwagę, wraca do domu, a na kolejnej lekcji robi to samo. Czasem nawet wielokrotnie.

Krzysztof dalej tłumaczy, jakie działania może podjąć szkoła:

– Nauczyciel może wpisać uwagę, poprosić wychowawcę o interwencję, a wychowawca może wezwać rodzica do szkoły. Jeżeli rodzic współpracuje, próbuje pomóc w rozwiązaniu problemu. Jeśli jest niewspółpracujący lub traktuje sytuację oportunistycznie, działania szkoły często okazują się nieskuteczne. W praktyce zdarzają się uczniowie, którzy mimo starań rodziców, wychowawcy i pedagoga szkolnego nadal przynoszą telefony na lekcje.

– I co dalej się z tym dzieje? – dopytuję.

– Tak jak w przypadku wielu innych uczniów – jeśli ktoś wielokrotnie łamie normy szkolne – stosujemy tzw. kary statutowe. Uczeń może dostać ustną naganę od wychowawcy, ustną naganę od dyrektora, naganę na piśmie itd.

A procedura w sądzie rodzinnym trwa miesiącami.

– Sąd nie ma żadnego obowiązku informowania szkoły o swoich działaniach. Mogę więc napisać pismo, że uczeń łamie normy szkolne i robi różne rzeczy. Mogę nawet wskazać, że uczeń zrobił zdjęcie nauczycielowi, dołączył do tego obrazek z butelką wódki i wrzucił wszystko do internetu. I co się z tym dzieje? Nic.

Jego zdaniem Artykuł 63 Karty Nauczyciela, mówiący o ochronie prawnej nauczyciela podczas wykonywania obowiązków służbowych, w praktyce nie działa.

– Jest złudny. I właśnie tym się powinna zająć pani Nowacka i całe ministerstwo – podsumowuje gorzko.

Nauczyciele w komentarzach na Facebooku skarżą się, że coraz częściej stają się ofiarami nagrań i transmisji lekcji prowadzonych przez uczniów. Wielu podkreśla, że nawet jeśli zgłoszą sytuację dyrekcji lub policji, często nie przynosi to realnych konsekwencji.

W tej sprawie bije też na alarm ruch Protest z Wykrzyknikiem.

I w swoich mediach społecznościowych przytacza jedną z wielu historii:

"Akcja toczy się w klasie, podczas lekcji. Na filmie widać, że uczniowie podczas relacji na żywo dokuczają nauczycielce pod wpływem zachęt płynących od komentujących. W klasie panuje chaos, telefon z kamerką ukryty jest na kolanach, widać podłogę i nogi pod ławką. Nauczycielka wydaje się całkowicie bezbronna i bezradna, bo nie wie, jakie jest źródło tych chuligańskich zachowań i wulgarnych odzywek".

Opisywana nauczycielka dowiedziała się o nagraniu przypadkiem – natrafiła na TikToku na film z własnym udziałem.

Magdalena Kaszulanis, rzeczniczka ZNP, potwierdza w rozmowie ze mną, że zjawisko nagrywania nauczycieli przez uczniów się nasila.

– Po raz pierwszy zaobserwowaliśmy je w czasie pandemii i zdalnych lekcji. Wtedy nauczyciele na szeroką skalę mieli do czynienia z nagrywaniem zajęć, upublicznianiem materiałów w internecie oraz transmitowaniem lekcji na żywo. Niestety wnioski z tamtego okresu nie zostały wyciągnięte – mówi wprost.

Uczniowie nagrywają nauczycieli bez ich zgody i wrzucają filmiki do sieci. Niektórzy nawet transmitują lekcje na żywo. Użytkownicy na gorąco komentują live.

– Jak to możliwe, że nauczyciel jest bezbronny w tej kwestii? – próbuję zrozumieć.

– Dlatego że nie istnieje konkretny przepis zakazujący nagrywania lekcji. Oczywiście nie można udostępniać takich nagrań – przepisy w tym zakresie istnieją, ale problemem jest ich egzekwowanie.

Jak mówi dalej, bardzo często nauczyciel dowiaduje się o nagraniu przypadkiem – ktoś podsyła mu link do filmu lub transmisji prowadzonej z ukrycia, spod ławki albo z telefonu schowanego w książkach na ławce.

Cel? Ośmieszyć, zdobyć lajki i podbić swoje zasięgi.

Jak mówi dalej, kwestia ta wymaga uregulowania prawnego, ponieważ nagrywanie i transmitowanie lekcji narusza dobra osobiste nauczycieli i powoduje realne szkody.

– Jeśli lekcja jest transmitowana na żywo, dochodzi także do naruszeń przepisów dotyczących ochrony wizerunku i danych osobowych – nie tylko nauczycieli, ale także wszystkich uczniów widocznych na nagraniu. To pokazuje, jak szeroki jest problem i jak bardzo potrzebne są systemowe regulacje, które pozwolą nauczycielom nie być bezradnymi wobec nowych technologii i platform cyfrowych – dodaje Kaszulanis.

Rzeczniczka podkreśla, że problem wymaga uregulowania na poziomie ogólnokrajowym.

– Wiele szkół wprowadza zakazy używania telefonów, nagrywania zajęć i upubliczniania materiałów w statutach szkolnych, ale brakuje systemowych i ogólnopolskich rozwiązań, które realnie chroniłyby nauczycieli – zauważa.

Jednak wyobraźnia uczniów sięga dalej. Nie tylko nagrywają nauczycieli, ale także wykorzystują wizerunek pedagogów w żartobliwych lub upokarzających kontekstach.  

Sprawa z grudnia ubiegłego roku: uczennica olsztyńskiej podstawówki zakłada na Facebooku fałszywe konto i jako zdjęcie profilowe ustawia fotografię nauczycielki. 

Inna sytuacja: uczniowie między sobą przesyłają filmik wygenerowany przez AI, który zawiera wizerunek nauczycielki. 

Wracam do Krzysztofa z pytaniem: Czy nauczyciel może po prostu poprosić uczniów, żeby odłożyli telefony? A jeśli tego nie zrobią – czy można im je zabrać?

– Nie można. W niektórych szkołach stosuje się rozwiązanie z koszyczkami na telefony, ale wymaga to odpowiedniej organizacji i środków. Poza tym nawet, jeśli taka praktyka obowiązuje, uczeń może odmówić. W praktyce nie ma skutecznych narzędzi prawnych, które pozwalałyby zmusić go do oddania telefonu – odpowiada.

W środowisku nauczycielskim pojawiają się zarzuty, że w podobnych sytuacjach policja reaguje zbyt słabo lub że nie podejmuje zdecydowanych działań.

– Policja musi mieć podstawę prawną, żeby podjąć działania. Jeśli jej nie ma, może jedynie sporządzić notatkę i skierować wniosek do sądu rodzinnego, wskazując, że zachowanie dziecka może świadczyć o demoralizacji – wyjaśnia Jacek Wilczewski, oficer prasowy Komendy Miejskiej Policji w Olsztynie.

Jak dodaje, w sprawach dotyczących nieletnich rola policji polega przede wszystkim na zabezpieczeniu śladów i dowodów czynu karalnego, tak aby nie zostały zatarte. 

– Funkcjonariusze mogą więc wstępnie przesłuchać osoby, sporządzić notatkę, zabezpieczyć nagranie lub inne materiały dowodowe i przekazać je dalej. Samo postępowanie w sprawach nieletnich w praktyce toczy się przed sądem rodzinnym, który podejmuje dalsze decyzje – podkreśla Wilczewski.

Zapytałam Ministerstwo Edukacji Narodowej, jakie kroki zamierza podjąć, żeby chronić nauczycieli. Czekam na odpowiedź.