
W serialu Jana Holoubka "Wśród nocnej ciszy", inspirowanym zbrodnią połaniecką z Wigilii 1976 roku, Łukasz Simlat gra sołtysa Lecha Wojdę, "króla Zrębina", człowieka, który od lat pomaga sąsiadom, modli się za nich i pożycza traktor, a zarazem trzyma całą wieś w garści. Rozmawialiśmy o tym, jak buduje się postać manipulatora, dlaczego katolicyzm stawia wiernego w roli winowajcy i co aktorowi dają nakładka na zęby, doklejane płatki uszu i farbowane włosy.
Rozmowa została przeprowadzona podczas junketu prasowego "Wśród nocnej ciszy" HBO Max.
Ola Gersz: Gra Pan sołtysa, ale mam wrażenie, że nie buduje Pan tej postaci stereotypowo – jako lokalnego tyrana. To bardzo niejednoznaczna postać i widać to po tym, jak Pan gra. Taki był zamiar?
Łukasz Simlat: Tak, bo scenariusz determinuje mnie do konkretnego przebiegu. Musiałem stworzyć bohatera, który daje pozór tego, że mógł zrobić to, co zrobił: zawładnąć taką masą ludzi i do czegoś ich przekonać. Umiał wykorzystać schematy i okoliczności panujące w tej wsi, w której mieszkali.
Umiał też wykorzystać to, że w pewien sposób – jak mu się wydawało – miał poszerzone horyzonty. Poza pracą na roli był przecież ławnikiem, felczerem, społecznikiem i samozwańczym sołtysem. Dysponował gotówką, dysponował traktorem. Od tego traktora wszyscy byli uzależnieni. To są zależności, które budują hierarchię.
Myślę, że był tego bardzo świadom i z premedytacją potrafił to wykorzystać. Był też świadom zależności, które panują w takim miejscu: uzależnienia od niego samego, czyli od wierzchołka hierarchii, ale też uzależnienia od Kościoła, bo wieś bez kościoła nie funkcjonuje.
Taka mała społeczność jest w klinczu, nawet nie tyle uzależniona od Kościoła. Zwłaszcza jeśli pasterz jest osobą wyrachowaną. Znamy historie o tym, czego dopuszczali się księża. To może więc różnie funkcjonować.

Jeżeli ktoś mieszkający na wsi tylko w księdzu znajduje swoje odbicie i partnera do rozmowy, chodzi do spowiedzi nie raz w tygodniu czy raz w miesiącu, ale trzy, cztery razy w tygodniu, bo znajduje w tym ekwiwalent rozmowy z drugim człowiekiem – a ten ksiądz potrafi to wykorzystać – to ci ludzie w swojej nieświadomości, a przede wszystkim przez brak powojennej edukacji, są zklinczowani. To pokolenie traum wojennych. Często są sparaliżowani strachem, że coś się może wymsknąć i że to oni poniosą boską karę.
I Pana postać to wykorzystuje.
Mój bohater wykorzystuje to całkiem świadomie.
Czyli jest manipulatorem?
Myślę, że jest pewnego rodzaju socjopatycznym manipulatorem. Potrafi z tego korzystać, potrafi na potrzeby jakiejś sprawy wymyślić cały teatr: że jest boskim przewodnikiem, łącznikiem pomiędzy Bogiem a przyziemnymi, doczesnymi problemami swoich współbratymców ze wsi. A przecież ja mam 49 lat i wiem, że to niemożliwe.
Bardzo mnie przeraża to, że sam katolicyzm stawia wiernego w pozycji winowajcy. To mnie ciekawi i ten aspekt do mnie przy tej roli wrócił. Zawsze gdzieś podświadomie, intuicyjnie go czułem, uwierał mnie w kościele, a teraz wrócił i zacząłem sobie zadawać pytania. I odpowiadać na nie. Dlaczego tak jest?
Dlaczego człowiek gorąco wierzący w Boga idzie do kościoła i przede wszystkim musi dostąpić rozgrzeszenia, żeby móc w czymś uczestniczyć? Żeby dostąpić tego zaszczytu, zostaje postawiony w pozycji pokornego winowajcy. Tego trochę nie rozumiem. I z tego też czerpał mój bohater: "Pamiętajcie, jesteście winowajcami. Ty też jesteś winny, a Bóg patrzy". To jest teatr. Ludzie z pokolenia wojennego, pozbawieni edukacji, nie potrafią się z tego klinczu wyrwać.

Pana Postać jest niesamowicie niejednoznaczna. Z jednej strony sołtys robi bardzo dużo dobrego dla tych ludzi. Z drugiej – jest przerażający. Szukał Pan w nim cech bardziej ludzkich, żeby go uczłowieczyć, czy odwrotnie, bardziej diabolicznych?
Podporządkowałem to przebiegowi fabuły, takiej, a nie innej układance, z jaką mamy tu do czynienia: coś się wydarza, a potem przez sześć odcinków na oczach widza powoli odsłaniam karty. Nie mogłem od razu pokazać prawdziwej natury tego człowieka.
To, że pomagał ludziom, że dostrzegał ludzką małość, że się za nich modlił, wcale nie znaczy, że był osobą empatyczną. On mógł w sposób wyrachowany robić to tylko na potrzeby swojego manipulowania i coraz większego uzależniania innych. "Słuchaj, przez dziesięć lat woziłem ci jabłka. Co ty zrobiłeś dla mnie?". I oponent zaczyna czuć dyskomfort, bo tak naprawdę sołtys powiedział prawdę.
Ale chyba najbardziej przerażające jest to, że robił to wszystko po to, żeby było po jego myśli. Ma być tak, jak on chce: to ma być dobra wieś, a nie zła wieś. A jeśli ktoś odwrócił się do niego plecami, bardzo szybko ponosił konsekwencje. Dlatego na potrzeby tej narracji musiałem szukać dobrego wydźwięku emocjonalnego, empatii, która nagle okazuje się fasadą. Czystym teatrem, w który trzeba po prostu uwierzyć, a łzy same się leją.
Dalsza część artykułu poniżej.
Zobacz także
Pomogła Panu charakteryzacja? Wyglądał Pan zupełnie inaczej.
Od charakteryzacji w ogóle zaczęliśmy. Czytając scenariusz, miałem poczucie, że ten materiał ma szansę być czymś więcej niż tylko jednym gatunkiem. Poczułem, że jeśli uda się dobrze przeprowadzić wywód kryminalny, to oprócz true crime można – różnymi grubościami kresek różnych resortów, różnych areałów tego całego przedsięwzięcia, jakim jest serial – wywindować go do jakiegoś nadgatunku, żeby się rozpiął na inne gatunki.
Dzięki zdjęciom Maćka Sobieraja oglądam ten serial momentami jak przypowieść, jak baśń – tak kolorową i tak przepiękną. Do tego ta korelacja, magiczna synchronizacja z przepięknym, świątecznym wieczorem narodzin Chrystusa tworzy zupełnie inny kontekst: kobieta w ciąży jest tej nocy w naszej podświadomości kimś zupełnie innym. Zaczyna się przypowieść. I myśląc o charakteryzacji, myślałem właśnie o takim nadgatunku – o tym, żeby wyciągnąć Simlata z jego emploi. Chciałem nadać Simlatowi jakiś dysonans, żeby widz popatrzył i powiedział: "Co to jest? No Simlat, ale?".
Faktycznie, to jest inna Pana rola, zupełnie inna rola.
Dzięki nakładce na zęby zmienia się układ twarzy, zmienia się sposób mówienia. Musiałem dostosować niektóre samogłoski i spółgłoski do nakładki, bo inaczej szeleszczę. Muszę się nauczyć cofać przy tym język.
Lubię czerpać z takich rzeczy. Justyna Wasilewska, która gra moją siostrę, ma przepiękne, długie płatki uszu. Powiedziałem, że jako jej brat też chcę mieć takie długie uszy – i codziennie dziewczyny z charakteryzacji mi je doklejały. To nadaje postaci wampiryczności.
Z kolei Janek Holoubek, reżyser, powiedział: "Chcę, żeby on się farbował". To mi coś mówi o charakterze człowieka, który nie potrafi przyznać się przed sobą, że się starzeje, i ma na tym punkcie kompleks. Już to o nim wiem, bo tak chce reżyser, i to daje mi kolejny aspekt postaci. Możemy też grać odrostami, pokazywać upływ czasu, a potem farba schodzi, bo w więzieniu nie ma jak się farbować. To pokazuje mi jeszcze innego człowieka.
To była praca w detalu, która – mam wrażenie – wywindowała ten projekt w stronę, której jeszcze nie umiem nazwać: jakiejś bajkowości, przypowieści, nadgatunku, który nie każe widzowi tylko rozwiązać zagadki kryminalnej.
Premiera pierwszego odcinka "Wśród nocnej ciszy" 13 listopada na HBO, kolejne odcinki co tydzień. Łącznie będzie ich sześć. Finał 18 grudnia. Naszą recenzję serialu o zbrodni połanieckiej z 1976 roku przeczytacie tutaj.




