Widziałam całe "Wśród nocnej ciszy". Serialu Holoubka już nigdy więcej nie chcę oglądać

Recenzja bez większych spoilerów.

Jan Holoubek urósł do rangi kronikarza polskich wydarzeń, o których zapomnieliśmy ("Heweliusz"), które wyparliśmy (zapowiedziane "Skóry") lub które wciąż żyją w naszych głowach, choć wolelibyśmy o nich już nie pamiętać ("Wielka woda", "25 lat niewinności. Sprawa Tomka Komendy").

We "Wśród nocnej ciszy" reżyser "Rojsta" znów odgrzebuje polskie grzechy i traumę, może i starannie zakopaną, ale wbrew pozorom wciąż nieprzepracowaną i żywą w pamięci starszych Polaków. To zbrodnia połaniecka z 1976 roku, o której nie będę tutaj szczegółowo pisać, bo musiałabym zaspoilerować całą fabułę opartą na reportażu Wiesława Łuki "Nie oświadczam się" i napisaną przez Macieja Kowalewskiego (którego w pierwszym odcinku wspomógł Piotr Konstantinow). Serial jest mocno wierny faktom, choć podobnie jak w książce zmieniono imiona i nazwiska postaci.

Wigilia. Siarczysty mróz, śnieg, ciemno. Mieszkańcy Zrębin wracają autobusem marki Autosan z pasterki w kościele w Połańcu, ale wśród nich nie ma trzech osób: 18-letniej ciężarnej Krystyny (Nel Kaczmarek), jej męża, 25-letniego Stanisława (Mateusz Górski) i 12-letniego brata Miecia (Yaroslav Muravets). Cała trójka wyszła wcześniej z nabożeństwa. Autosan nagle się zatrzymuje: na drodze stoi San, którym wcześniej wszyscy jechali na mszę. Pod nim znajdują się trzy ciała. To Matuszkowie i mały Kaleta.

Co się stało? Pasażerowie autobusu z Lechem Wojdą (Łukasz Simlat), sołtysem, bogaczem, królem Zrębina, tłumaczą milicji, że ktoś musiał ukraść Sana. Gdy wyszli z pasterki, nie było go pod kościołem, kierowca zgłosił kradzież. Złodziej potrącił całą trójkę, chciał wykorzystać Krystynę i uciekł. Kto to był? Gdzie jest? Nie wiadomo. Policja i lokalna prokuratura dają temu wiarę, ledwo sprawdzają miejsce zbrodni i niedługo umarzają całą sprawę.

Ale jest jeden porządny glina, śledczy Henryk Maczek (Jędrzej Hycnar), który od początku nie wierzy w oficjalną wersję zdarzeń. Coś ewidentnie się nie zgadza. Milicji nie daje też wiary Zdzisława Kaleta (Magdalena Biegańska), matka Krysi i Miecia. Ich ojciec (Adam Woronowicz) próbuje zapomnieć o bólu, ale jego żona się nie poddaje. – Pójdę do województwa! – krzyczy zdeterminowana na lokalnej komendzie, którą odwiedza tak często, że mają jej już tam dosyć.

Prokurator Kiełczkowski (Tomasz Schuchardt) chce zamieść całą sprawę pod dywan, ale kiedy w lokalnej gazecie pojawia się artykuł rzucający na śmierć Matuszków i Kalety zupełnie nowe światło, dzwoni po Maczka: śledztwo trzeba wznowić i dojść do prawdy. Problem w tym, że we wsi nikt nie chce nic mówić. Prawie nikt.

Pierwsze, co uderza we "Wśród nocnej ciszy", to niesamowity realizm, który aż trudno oddać słowami. Mój tata, którego zabrałam na premierę, ciągle nachylał się do mnie i podekscytowany mówił: "tak właśnie było!". Sama w latach 70. nie żyłam, więc nie mogę się pod tym podpisać, ale jako osoba spędzająca w latach 90. każde wakacje u dziadków na wsi, w której czas się zatrzymał, nie mogłam się nadziwić, jak to wszystko jest autentyczne, organiczne, "żyte". Koc na drzwiach, psy na łańcuchu, gromada dokazujących ludzi na wozie, świeżo wydojone mleko przelewane przez gazę, futrzana czapa babci i gumiaki dziadka.

Realizm w nowym serialu Holoubka to zresztą nie tylko perfekcyjnie oddana polska wieś sprzed dekad, ale też tonące w dymie papierosowym biura prokuratorów i milicyjne sale, zapyziałe autobusy, szklanki w metalowych koszyczkach, porodówka z kilkoma rodzącymi kobietami jednocześnie.

Oglądając "Wśród nocnej ciszy", nie ma się wrażenia, że mamy do czynienia z serialem – wszystko jest tak prawdziwe, że wsiąkamy w świat przedstawiony. Co więcej, nie widzimy też samych aktorów, widzimy postaci. Dla serialu inspirowanego faktami to jeden z najlepszych komplementów, jaki może być.

Scenografowi Markowi Warszewskiemu, projektantce kostiumów Weronice Orlińskiej i charakteryzatorce Mireli Zawiszewskiej należą się hołdy. Gwarantuję, że też będziecie pod wrażeniem, zwłaszcza ze naturalistyczne zdjęcia Macieja Sobieraja, które płynnie przechodzą od wiejskiej panoramy do zbliżeń na twarze bohaterów, tylko pogłębiają immersję. Jedyny zarzut? Nie wszystkim aktorom udaje się idealnie odwzorować dialekt, co momentami wybija z realizmu.

Wsiąkamy też w historię, przerażającą i wstrząsającą, która brzmi jak fikcja, ale niestety nią nie jest. Jan Holoubek idzie tu podobną drogą jak w "Heweliuszu" – całą sprawę poznajemy od końca, od tragedii, po czym cofamy się w licznych retrospekcjach, składamy w całość wspomnienia i głosy. I tam, i tu, widzimy tylko urywki wydarzeń, aby w pełni zobaczyć je dopiero na końcu.

W przypadku "Wśród nocnej ciszy" jest jednak jeden problem. Scenarzysta (Maciej Kowalewski wyreżyserował też piąty odcinek serialu) nie miał łatwego zadania: mógł albo sugerować rozwiązanie całej sprawy od początku i pokazywać, jak do niej dochodzono, albo, wzorem seriali kryminalnych, trzymać widzów w niepewności do końca. Wybrał drugie rozwiązanie. Niby jest ono logiczniejsze dla serialu fabularnego true crime, jednak momentami widz może być sfrustrowany.

W gazecie ukazuje się artykuł o śmierci Matuszków i Miecia Kalety, który doprowadza do ponownego otwarcia śledztwa – nie mamy pojęcia, co w nim jest. Ktoś jest aresztowany – nie wiemy za co. Ba, nawet podczas procesu jesteśmy trzymani w niewiedzy i nie wiemy, o co właściwie oskarżeni... są oskarżeni. Odpowiedzi poznajemy dopiero na końcu, ale przyznam, że jako widzka, która znała zbrodnię połaniecką, byłam miejscami mocno podirytowana. Po ostatnim odcinku wróciłam jeszcze do pierwszego, co osobiście polecam, bo z pełną znajomością całej fabuły ogląda się go zupełnie inaczej i wyłapuje się szczegóły, które wcześniej umknęły.

Początkowo trudno się też połapać, kto jest kim, bo postaci jest multum, a każdy z każdym ma jakieś powiązania. W przypadku cotygodniowej emisji orientować się może być jeszcze trudniej, dlatego jeśli będziecie oglądać "Wśród nocnej ciszy" z odpalonym w tle spisem bohaterów (prawie jak przy oglądaniu serialu "Dark"!), nie czujcie się głupio. Zresztą HBO Max chyba wyczuło problem, bo zrobiło ściągę.

Kto będzie bardziej usatysfakcjonowany: ci, którzy znają zbrodnę połaniecką czy ci, którzy nic o niej nie wiedzą? Raczej ci drudzy, bo "Wśród nocnej ciszy" jest skrupulatną, misterną i wierną faktom rekonstrukcją, chociaż oczywiście zmienia niektóre elementy i dodaje nowe wątki. Nie jest odwzorowaniem zdarzeń 1:1, co oczywiste.

Reżysera i scenarzysty nie interesuje ocena postaci, próba zrozumienia ich motywów czy psychologiczna analiza Lecha Wojdy (który w rzeczywistości był Janem Sojdą). Nie wchodzimy w czwarte gęstości i autorskie interpretacje. Twórcy dają nam materiał, narzędzia i podpowiedzi do naszych własnych analiz, ale nie posuwają się do dawania nam swoich.

Zresztą w serialu pojawia się nawet autor reportażu, Wiesław Łuka, który sam próbuje dojść do prawdy, ale błądzi po omacku, bo oskarżeni i pół wsi idą w zaparte. Czy był obiektywny? Ba, nawet śledczy nie są dla nas kompasem, bo, jak to mówi Maczek podczas rekonstrukcji wydarzeń w Połańcu, "naciągają czas jak gumę od gaci". Danie podejrzanemu w twarz też jest na porządku dziennym. Dostajemy kilka wersji, kilka prawd (co pokazane jest dosłownie w znakomitym czwartym odcinku), bo czy właściwie istnieje jedna prawda?

Ci, którzy są spragnieni dogłębnej odpowiedzi "dlaczego?" albo "czy sprawcy byli złymi ludźmi?", tutaj ich nie dostaną, bo zwyczajnie nie taki był zamiar Holoubka i Kowalewskiego. To nie jest analiza, ale szczegółowa relacja, która skupia się tak samo na śledztwie, jak i na genezie i pokłosiu wydarzeń z bożonarodzeniowej nocy 1976 roku.

"Wśród nocnej ciszy" nie byłoby tak dobre, gdyby nie imponująca obsada, w której znani aktorzy, niczym w Nolanowskiej "Odysei", nagle pojawiają się na naszych ekranach w epizodach. Łukasz Simlat, jeden z najbardziej niedocenionych polskich aktorów, jest w roli Lecha Wojdy absolutnie wybitny i będzie o nim głośno, całkowicie zasłużenie. Rola życia? Bez dwóch zdań, przynajmniej dotychczasowego.

Dalsza część artykułu poniżej.

Lech Wojda to postać tak niejednoznaczna, że kilkukrotnie w ciągu jednego odcinka będziecie zastanawiać się, kim tak naprawdę jest. Simlat oddał tę niejednoznaczność mistrzowsko, chociaż jego bohater momentami jest malowany bardzo grubą kreską, a sam aktor lawiruje na cienkiej linie między świetnym aktorstwem a przesadą. W jednej scenie tę granicę przekracza, co dało mocno komiczny efekt i pachnie "Jokerem". Nie zmienia to faktu, że Simlat udowadnia, iż jest fantastycznym aktorem i wyczynia w tym serialu cuda.

Równie fenomenalna jest Justyna Wasilewska, aktorka niedoceniana podobnie jak Simlat. Irena Karaś, siostra Wojdy, to postać, której się nie ufa, a im dalej w las, wręcz nie da się już na nią patrzeć. Wasilewska zagrała ją tak genialnie (chociaż zupełnie zapominamy, że to Wasilewska, a nie Irena), że na ulicy może usłyszeć kilka niemiłych słów od widzów, którzy średnio potrafią odróżnić rzeczywistość od fikcji. Zresztą Simlat też pewnie je usłyszy.

Magdalena Biegańska w roli matki ofiar jest wstrząsająca i poruszająca, a smutek i determinacja są wręcz wyryte na jej twarzy. To znakomita rola aktorki z "Heweliusza" i "Ołowianych dzieci", której większość Polaków wciąż nie kojarzy. Jej ból widz odczuje całym sobą. Świetny jest utalentowany Jędrzej Hycnar, który zasłużenie wszedł już do ligi pierwszoplanowych aktorów, a Tomasz Schuchardt ponownie udowadnia, że jest najpiękniej klącym aktorem w polskim kinie (to komplement). Nel Kaczmarek jako Krystyna Matuszek zaraża energią, radością i charyzmą, co sprawia, że odcinek szósty ogląda się z jeszcze bardziej zaciśniętym gardłem.

Praktycznie cała obsada jest świetna, ale objawienia są dwa. Największym jest Krzysztof Surówka w roli Bogusia w spektrum autyzmu. Autentyzm i wrażliwość roli tego nieznanego aktora są wręcz trudne do opisania. Surówka lepi swoją postać z emocji i empatii, ani razu nie wchodząc w stereotypy i przerysowanie. Bogusia chce się przytulić i chronić. To znakomita rola i mam nadzieję, że Krzysztofowi Surówce posypią się aktorskie propozycje.

Drugim objawieniem jest Dariusz Chojnacki, którego cała Polska poznała niedawno dzięki Rzeckiemu w serialu "Lalka". Jako mechanik Dariusz Mitek niby mówi i wygląda podobnie jak subiekt w sklepie Wokulskiego, ale kiedy jego rola rozwija się w późniejszych odcinkach, nagle pokazuje swoje zupełnie inne aktorskie oblicze: bardziej kruche i rozedrgane.

Tak, serial Jana Holoubka jest świetny – to klasa światowa, ale po Holoubku trudno się już spodziewać czegoś innego. Ale ostrzeżenie: "Wśród nocnej ciszy" jest niesamowicie mroczne i ponure. Wróć, to jedna z najbardziej mrocznych i ponurych produkcji, jakie widziałam w polskiej kinematografii ostatnich lat.

Owszem, jest to uzasadnione, bo nie jest to pierwszy z brzegu kryminał, ale historia jednej z największych zbrodni w PRL-u. Zbrodni, której wprost nie da się objąć rozumem i która udowadnia, że zło jest banalne i obok nas. To zło wylewa się z ekranu, żeby w ostatnim odcinku dosłownie zabrać nam powietrze z płuc i doprowadzić do łez z bezsilności.

Początkowo wydawało mi się, że widzowie sporo stracą na cotygodniowej emisji, bo wybiją się z historii. W połowie serialu byłam już pewna, że to dobra decyzja. Obejrzałam serial przedpremierowo w całości i... to był błąd. Dosłownie przeorał mnie emocjonalnie i psychicznie.

"Wśród nocnej ciszy" absolutnie nie jest produkcją do binge'owania i nie róbcie tego dla dobra własnej psychiki. Poczucie beznadziei, rozpaczy, zła i obrzydzenia jest dla mnie porównywalne jak w "Domu złym" Smarzowskiego. To wiwisekcja upadku ludzkiej moralności. Nawet zakończenie nie daje oddechu, odkupienia czy promienia nadziei. Nie daje go również religia, którą mieszkańcy Zrębina rozumieją w zupełnie wypaczony sposób, wynosząc swojego sołtysa do roli lokalnego Chrystusa i w pełnym rozmodleniu przystępując do świętej komunii.

To najlepszy polski serial roku, choć ciężki, klaustrofobiczny i nie dla wrażliwych widzów – scena ekshumacji jest przedstawiona tak realistycznie, że musiałam zamknąć oczy (a oglądam kryminał za kryminałem), nie mówiąc już o rekonstrukcji wydarzeń na szosie z Połańca do Zrębina w ostatnim odcinku. Realizm zachwyca, ale i przygniata. To dzieło fenomenalnie zagrane i mistrzowsko zrealizowane, ale nigdy nie chcę obejrzeć go drugi raz. Jan Holoubek to nasze dobro narodowe.

Premiera pierwszego odcinka "Wśród nocnej ciszy" 13 listopada na HBO, kolejne odcinki co tydzień. Łącznie będzie ich sześć. Finał 18 grudnia.