"Skarb" z Wałbrzycha 77 lat leżał w skrytce. Teraz poznajemy losy niektórych właścicieli

87-letnia Renate Stein nie zdołała powstrzymać łez, gdy córki i wnuczka pokazały jej stare zdjęcia, które właśnie otrzymały e-mailem. Jest na nich małą dziewczynką z rodzicami, Emmą i Paulem Kade. Fotografie wykonano w przedwojennym Waldenburgu, dzisiejszym Wałbrzychu, skąd po II wojnie światowej została wysiedlona wraz z matką do Niemiec.

Fotografie te pochodzą z albumu "Unser Kind” ("Nasze dziecko"), który przez 77 lat leżał w zamurowanej skrytce w piwnicy jednego z domów w Wałbrzychu. Przypadkowe odkrycie skrytki podczas wymiany pękniętej rury w 2022 roku wywołało lokalną sensację. Niewielkie pomieszczenie było po sam sufit wypełnione koszami, skrzyniami i workami z dobytkiem dawnych mieszkańców kamienicy: od idealnie zachowanej porcelany, biżuterii czy zabawek po listy i dokumenty. Był nawet portret Hitlera i flaga ze swastyką. Nic szczególnie cennego, a jednak znalezisko okrzyknięto "skarbem z ulicy Kuracyjnej".

Trudno uwierzyć, że skrytka pozostała nienaruszona tak długo. – Ściana była idealnie wymurowana i pobielona. Niczym się nie wyróżniała. To był majstersztyk – mówi nam mieszkanka domu, Beata Szlezynger-Hayatli, która cztery lata temu zaalarmowała władze miejskie o odkryciu.

Teraz "skarb" trafił do nowego Muzeum Wałbrzyszan "Tygiel", które otwarte zostanie w poniedziałek, 16 listopada. Pokazuje historię miasta przez pryzmat jego wielokulturowej powojennej społeczności. Fragment wystawy nawiązuje do czasów przed 1945 rokiem – zilustrowanych przy pomocy znaleziska z ulicy Kuracyjnej.

Kim jednak byli ludzie, którzy tak starannie ukryli swój dobytek? Kiedy to zrobili? Co się z nimi stało? To pytania, które od początku zadawali sobie twórcy muzeum. Na podstawie dokumentów zdołali ustalić nazwiska i dane osobowe części dawnych mieszkańców. Poszukiwania historyka i niezależnego dziennikarza Stephana Kroenera oraz Redakcji Polskiej DW pozwoliły zrekonstruować losy niektórych rodzin. W Ibbenbüren w zachodnich Niemczech Kroener odnalazł dziewczynkę ze zdjęć w albumie "Unser Kind".

– Te wspomnienia były głęboko we mnie i teraz wracają – mówiła Renate Stein w rozmowie telefonicznej ze Stephanem Kroenerem. – Moja mama nigdy nie chciała potem tam pojechać, do Polski, chociaż namawialiśmy ją: "Jedź chociaż raz, zobaczyć".

Skrytkę w piwnicy przygotowali wspólnie mieszkańcy domu wiosną 1945 roku, gdy Armia Czerwona zbliżała się do miasta. Chowano to, co zdołano spakować i uważano za cenne. Pani Stein, która wtedy miała niespełna sześć lat, pamięta przede wszystkim dywany. Pomieszczenie zostało zamurowane i otynkowane tak, aby ściana wyglądała na starą.

Pod koniec wojny Wałbrzych nie został ewakuowany ze względu na ważny przemysł górniczy. Walki toczyły się kilkadziesiąt kilometrów dalej, a przez miasto przechodzili uciekinierzy. Panował strach. Armia Czerwona wkroczyła do Wałbrzycha dopiero 8 maja, w dniu kapitulacji III Rzeszy. Nie było walk ani zniszczeń. Ale w relacjach świadków mowa jest o gwałtach, samobójstwach i ludziach zastrzelonych przez czerwonoarmistów.

– Gdy przyszli Rosjanie, staliśmy na dole, na ulicy i machaliśmy. Dzieci dostawały dropsy – wspomina Renate Stein. – Wcześniej w naszym mieszkaniu na parterze poprzewracaliśmy krzesła, żeby wyglądało na już splądrowane.

Rodzina i tak musiała opuścić dom. Według pani Stein zamieszkał tam radziecki żołnierz. – Był dobry, nic nam nie zrobił i nawet pozwolił nam wejść do mieszkania – opowiada.

Matka z córką przez pewien czas mieszkały na strychu, a potem przeniosły się do ciotki w sąsiedniej dzielnicy. Tam pozostały aż do wysiedlenia do Niemiec wiosną 1946 roku. – Miałam tę lalkę, co na zdjęciu. Musiałam bardzo na nią uważać, bo w środku zaszyte były wszystkie nasze pieniądze – opowiada Renate Stein.

W tamtym czasie jej ojciec, żołnierz Wehrmachtu, już nie żył, o czym rodzina dowiedziała się wiele lat później. Według odnalezionego w archiwach aktu zgonu Paul Kade zmarł w 1944 roku w szpitalu polowym w Gałaczu w Rumunii.

Na jednej ze znalezionych w Wałbrzychu fotografii kilkuletnia Renate siedzi na kolanach ojca przy stole w salonie. Z tyłu na ścianie wisi portret Hitlera. – Dlaczego tam wisiał? Nie wiem. Moi rodzice nie byli za Hitlerem. Byli przeciwko niemu – zapewnia 87-latka. – To Hitler jest winien wszystkiemu – dodaje, odnosząc się do straty ojca oraz stron rodzinnych.

Przedmioty odnalezione w wałbrzyskiej kamienicy należały do dwunastu rodzin.

Na jednym ze zdjęć skrytki w Wałbrzychu widać duży jutowy worek z napisem "Kursawe". Tak brzmiało panieńskie nazwisko Liselotte Klinkhamer, rocznik 1921. W skrytce znaleziono dziesiątki adresowanych do niej listów od Ludwiga Klinkhamera, żołnierza Wehrmachtu z Westrhauderfehn w północno-zachodnich Niemczech. – Pisał do niej czasem dwa razy dziennie. Mamy ryzę listów – mówi Izabela Purzycka z muzeum "Tygiel", która przez wiele miesięcy inwentaryzowała przedmioty z depozytu.

W 1944 roku para wzięła ślub, a pozwolenie na zawarcie małżeństwa podpisał dowódca jednostki specjalnej Luftwaffe, II. Gruppe des Kampfgeschwaders 200, w której najwyraźniej służył Klinkhamer. Liselotte i Ludwig należeli do NSDAP – wynika z kartoteki nazistowskiej partii.

Artykuł z lokalnej gazety z 1987 roku naprowadził DW na trop córki państwa Klinhkamer, Jutty. Mieszka w Oldenburgu. Jak mówi, pochodząca z Polsnitz (dziś Pełcznica, część Świebodzic koło Wałbrzycha) Liselotte dołączyła po wojnie do męża we Fryzji Wschodniej razem ze swoimi rodzicami.

– Ten temat jest dla mnie bardzo poruszający. Dorastałam, słysząc historię, że uciekli, choć mama unikała rozmów na ten temat – przyznaje Jutta Klinkhamer w rozmowie z DW. Przypuszcza ona, że po wkroczeniu Armii Czerwonej jej matka bardzo ucierpiała.

Liselotte Klinkhamer zmarła w 1976 roku, jej mąż – w 1999 roku.

Nie wszyscy dawni mieszkańcy domu przy Kuracyjnej 1 zostali wysiedleni do Niemiec zaraz po wojnie. Inżynier Eberhard Strempel, pracownik jednej z wałbrzyskich hut, opuścił miasto z żoną i synem dopiero w 1957 roku w ramach akcji łączenia rodzin.

Strempel był najwyraźniej jednym z kilkudziesięciu tysięcy "niezbędnych Niemców", jak nazywano wykwalifikowanych niemieckich fachowców, potrzebnych w zakładach przemysłowych w Wałbrzychu. Przez wiele lat mieli zakaz wyjazdu do Niemiec.

"W styczniu 1946 roku musieliśmy opuścić nasze mieszkanie (w Wałbrzychu – red.) i przez dwa lata mieszkaliśmy w pięć osób w jednym pokoju. Później nasza rodzina dostała dwupokojowe mieszkanie. Jako inżynier byłem przez dwanaście lat trzymany przez Polaków" – opowiadał Strempel urzędnikom w niemieckim obozie przejściowym po wyjeździe z Polski.

Zagadką pozostanie, czy w ciągu tych dwunastu lat próbował dostać się do zamurowanego depozytu.

Gdy w 2022 roku wrocławski oddział Instytutu Pamięci Narodowej analizował niektóre z dokumentów depozytu, natrafiono na urzędowe pismo, wskazujące, że jeden z mieszkańców, Adolf Stenzel, należał do organizacji Allgemeine SS (Ogólna SS). Jej członkowie działali na rzecz partii nazistowskiej z reguły nieodpłatnie, na co dzień pracując w cywilnych zawodach – tak jak Stenzel, przedstawiciel handlowy hurtowni koksu. W niemieckim Archiwum Federalnym nie znaleźliśmy jak dotąd potwierdzenia jego przynależności do Allgemeine SS, a jedynie kartę członka NSDAP.

Duża część rzeczy z depozytu w Wałbrzychu należała do rodziny Seidel. Jak dotąd nie udało się znaleźć ich potomków. Według akt z archiwów Josef Seidel, służył od 1941 roku w artylerii nabrzeżnej Marynarki Wojennej. Zaginął w Istrii w 1945 roku. Jego żona, Maria, mieszkała po wojnie w powiecie Bitterfeld we wschodnich Niemczech. Długo szukała męża. W latach 60. został on uznany za zmarłego.

Jutta Klinkhamer ma nadzieję, że otrzyma kopie listów swej matki, znalezionych w Wałbrzychu. Nie wyklucza wizyty w muzeum. Także Renate Stein przyznaje, że chciałaby odzyskać coś, co byłoby pamiątką po rodzicach – Może aparat fotograficzny albo coś z porcelany? – mówi.

O ile jednak muzeum może przekazać kopie zdjęć i dokumentów, to oryginalnych przedmiotów to nie dotyczy. Jak wyjaśnia DW Marcin Sabaciński z Narodowego Instytutu dziedzictwa, depozyt z Wałbrzycha, niezależnie od jego wartości zabytkowej, stał się własnością Skarbu Państwa na podstawie dekretu z 8 marca 1946 roku o majątkach porzuconych i poniemieckich. Nie obejmował on wprawdzie przedmiotów osobistego użytku, ale nie zostały one bliżej zdefiniowane.

Zdaniem eksperta możliwe jest, że depozyt mógł zostać w całości potraktowany jako zabytek. – Miałoby to poważne uzasadnienie merytoryczne, ponieważ jest to zespół jednorodny pod każdym względem – wyjaśnia. – Jak swoista kapsuła czasu.

Anna Widzyk

Artykuł ukazał się pierwotnie na stronach Redakcji Polskiej DW.