"Stała się rzecz ohydna i haniebna". Smutne relacje świadków ekshumacji, której nie udało się powstrzymać

Nie udało się obronić – Stała się rzecz ohydna i haniebna. Pod osłoną nocy grzebano w czyjejś pamięci, w czyjejś nie zabliźnionej ranie. Deptano ziemię na cmentarzu a razem z nią godność. I to jest najpodlejsze, co się stało – opowiada w rozmowie z naTemat Rafał Suszek, naukowiec z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, jeden z 11 zatrzymanych na cmentarzu. Od razu podkreśla, że ich przyjście przed grób Joanny Agackiej-Indeckiej odbyło się za wiedzą i zgodą rodziny tragicznie zmarłej prezes Naczelnej Rady Adwokackiej.

Świadkowie ekshumacji na łódzkim cmentarzu mówią przejmującym o widoku, którego zapomnieć się nie da. Nad grobem Joanny Agackiej-Indeckiej ustawiono biały namiot, w środku solidnie oświetlony. W środku widać było osoby w białych kombinezonach, prawdopodobnie patomorfologów, oraz w cywilu, najpewniej śledczych. Na krzesełku przed namiotem siedziała zaś elegancko ubrana 81-letnia mama ofiary katastrofy smoleńskiej, również adwokat, Elżbieta Agacka-Gajdowska. Potem i ona weszła do namiotu. Była z jakąś młodszą kobietą.

Rafał Suszek obecność 11 protestujących osób nazywa "próbą obrony godności zarówno osób zmarłych, jak i ich żyjących bliskich". Odpiera przy tym pojawiające się zarzuty, że pojawili się na cmentarzu wbrew woli rodziny byłej prezes NRA. – Kilka dni przed ekshumacją dotarła do nas osoba, która poinformowała nas o planowanych działaniach i umożliwiła kontakt z mamą tragicznie zmarłej pani mecenas. Myśmy się oddali do jej dyspozycji. Na działanie zdecydowaliśmy się dopiero wtedy, gdy uzyskaliśmy jej zrozumienie i aprobatę dla naszej próby przeciwstawieniu się temu złu – wyjaśnia Rafał Suszek.

Nie robiliśmy scen Grupa kilkunastu osób weszła na teren łódzkiego Starego Cmentarza w poniedziałek po godz. 22.00 od strony cmentarza prawosławnego. Wiadomo było bowiem tylko tyle, jaka jest data planowanej ekshumacji, o godzinie żadnej nie poinformowano. Tuż przed 1.00 w nocy 11 osób znalazło się blisko grobu byłej prezes Naczelnej Rady Adwokackiej. Gdy zauważyli ich żandarmi, byli zaskoczeni. Zaczęli ich odpychać od grobu, byli brutalni.

– Gdy nas zatrzymywano, wyjaśniano, że podstawą prawną jest to, iż jestem na cmentarzu w godzinach jego zamknięcia. I tylko na takiej podstawie zastosowano środki przymusu bezpośredniego, czyli siłą nas wyniesiono z cmentarza do suki. My nie robiliśmy przy tym żadnych scen, no bo to nie to miejsce – opowiada Rafał Suszek. Najpierw w radiowozie, a potem na łódzkim komisariacie spędził w sumie ponad 2 godziny (niektórzy byli zatrzymani od 1.00 w nocy do 4.00 nad ranem). Oficjalny zarzut jaki usłyszał dotyczy "naruszenia miru domowego". W sumie 11 osób stanie przed sądem z art. 193 kodeksu karnego. Za "bezprawne wdarcie się na cmentarz" grozi im do roku więzienia.

Teren wokół namiotu początkowo otoczony był głównie przez Żandarmerię Wojskową, policjantów było tylko paru. Dopiero potem - jak opisuje Rafał Suszek - pojawiło się kilkudziesięciu funkcjonariuszy prewencji, którzy po prostu siłą wynieśli z cmentarza osoby protestujące.

Zanim to się stało, protestujący próbowali tłumaczyć, dlaczego są na cmentarzu. I kto tak naprawdę łamie tu prawo.

Jak by się sami czuli – Mówiłem tym chłopakom w czerwonych beretach, z orzełkami na tych beretach, że to przecież jest takie proste do zrozumienia. To nie jest Konstytucja, trójpodział władzy, checks and balances (mechanizmy kontroli i równowagi – przyp. red.), to nie są pojęcia, od których łatwo się zdystansować. To jest coś, co jest bliskie i znane każdemu człowiekowi, bo przecież wszyscy mamy rodziny i mamy zmarłych. Więc polecałem im pod rozwagę, by następnego 1 listopada pochylili się nad grobem kogoś bliskiego i powrócili myślą do tego, czemu tej nocy asystowali – opowiada Rafał Suszek.

– Oni widzieli matkę nad tym grobem... – Rafałowi Suszkowi łamie się głos. – To tak nie może być – dodaje ze ściśniętym gardłem, wyraźnie zawiedziony tym, że pomoc kilku osób w próbie powstrzymania ekshumacji, spokojna rozmowa z funkcjonariuszami Żandarmerii, nie dała nic.

Nawet komunistyczni prokuratorzy uszanowali 81-letnia Elżbieta Agacka-Gajdowska robiła wszystko, co tylko w mocy prawnej, by nie dopuścić do ekshumacji ciała córki. W ubiegłym roku warszawski sąd polecił prokuraturze wstrzymanie tych ekshumacji ciał ofiar katastrofy smoleńskiej, których rodziny nie wyrażają na to zgody. Chodziło o rozstrzygnięcie, czy brak możliwości odwołania się od decyzji o ekshumacji nie łamie przepisów Konstytucji. Orzeczenie sądu zostało zignorowane. Elżbieta Agacka-Gajdowska pisała do Prokuratury Krajowej wniosek za wnioskiem, by zrezygnować z ekshumacji. W rozmowie z "Dziennikiem Łódzkim" adwokat wskazywała, że nie ma najmniejszych wątpliwości, iż w grobie na Starym Cmentarzu leży jej córka.

Bez uszanowania woli Wsparcia udzieliło też środowisko łódzkich adwokatów. Tuż przed przedstawionym rodzinie terminem ekshumacji Joanny Agackiej-Indeckiej (napisano przy tym: "Na niniejsze postanowienie zażalenie nie przysługuje") Prezydium Okręgowej Rady Adwokackiej w Łodzi przyjęło specjalne oświadczenie. Wyrażono w nim "głęboki sprzeciw". Padają też słowa żalu, że nie istnieją żadne środki prawne, aby zapobiec temu wydarzeniu.

Wielu łódzkich adwokatów nocą stanęło przed bramą Starego Cmentarza, towarzyszyły im osoby z Obywateli RP. Palili znicze, trzymali białe róże. Pojawiła się też tabliczka z apelem: "Uszanujcie zmarłych". Nie uszanowali.

Gorzej niż dzicy Rafał Suszek mówi, że próbował sobie jakoś racjonalnie poukładać w głowie to wszystko, co dzieje się wokół ekshumacji ofiar katastrofy smoleńskiej, które przecież w wielu przypadkach przeprowadzane są wbrew woli osób najbliższych (mówili o tym niedawno Krystyna Łuczak-Surówka, Izabella Sariusz-Skąpska czy Paweł Deresz).

– Tam, na cmentarzu powiedziałem żandarmom: Panowie, jesteście żołnierzami, stwierdzicie więc bez trudu, że na pierwszy rzut oka nasza akcja była taktycznie pozbawiona sensu. Ale tak się właśnie walczy o ludzką godność – obywatelki i obywatele są zobowiązani to czynić zawsze, zwłaszcza jednak wtedy, gdy z tej wycofuje się państwo – podsumowuje Rafał Suszek.

Grób Joanny Agackiej-Indeckiej pozostanie pusty do czasu ponownego pochówku. Ok. godz. 4.30 ciało byłej prezes Naczelnej Rady Adwokackiej zostało wywiezione z Łodzi do Zakładu Medycyny Sądowej w Lublinie. To była już 80. ekshumowana ofiara katastrofy smoleńskiej. Finał tych czynności coraz bliżej – ekshumacje ominą tylko tych, których ciała przed pogrzebem w 2010 r. zostały spopielone. Na kremację zdecydowały się wówczas cztery rodziny.