Film z pogrzebu Józefa Piłsudskiego wypłynął po 91 latach. 7 minut dowodem historii

Józef Piłsudski zmarł 12 maja 1935 roku. Śmierć twórcy Legionów Polskich była jednym z najważniejszych i najbardziej poruszających momentów w historii II Rzeczypospolitej. Naczelnika Państwa, zwycięzcę wojny polsko-bolszewickiej i symbol odzyskanej niepodległości żegnały miliony Polaków. Uroczystości pogrzebowe trwały sześć dni i miały charakter ogólnonarodowej żałoby. Józef Piłsudski spoczął w krypcie Katedry Wawelskiej w Krakowie.

Wiadomość o śmierci marszałka spadła na naszych rodaków jak grom z jasnego nieba, ale nie tylko nad Wisłą był szok. "Polska traci w powołanym do wieczności Marszałku twórcę swego nowego państwa i swego najwierniejszego Syna. Wraz z narodem polskim również naród niemiecki obchodzi żałobę z powodu śmierci tego wielkiego Patrioty, który przez swą pełną zrozumienia współpracę z Niemcami oddał nie tylko wielką usługę naszym krajom, ale przyczynił się ponadto w sposób jak najbardziej wartościowy do uspokojenia Europy" – telegram tej treści otrzymał kilka godzin po zgonie marszałka Ignacy Mościcki. Nadawcą był człowiek, który darzył zmarłego nieskrywaną sympatią, Adolf Hitler.

91 lat od śmierci marszałka Piłsudskiego do zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego trafił wyjątkowy film z tamtych wydarzeń. Nagranie datowane jest na 18 maja 1935 roku. Zapis trwa 7 minut i 32 sekundy.

"Ten ponad 7‑minutowy, bezdźwiękowy zapis został nakręcony na taśmie 8 mm przez Tadeusza Rowińskiego – krakowskiego stomatologa i filmowca‑amatora. To historia widziana oczami świadka, a nie obiektywem instytucji. Bez inscenizacji. Bez narracji. Autentyczna i poruszająca" – podaje NAC.

"Materiał, który mógł trafić do prywatnej kolekcji, został odzyskany dla historii dzięki działaniom Archiwów Państwowych i prawu pierwokupu" – zaznacza NAC. Na kadrach kompletnego i nigdy wcześniej niepublikowanego filmu widać m.in. ogromne tłumy żałobników w Krakowie, pochód pogrzebowy, prezydenta Ignacego Mościckiego czy też generała Edwarda Śmigłego‑Rydza, który towarzyszył byłej pierwszej damie Polski Aleksandrze Piłsudskiej. Warto przypomnieć, że druga żona Józefa Piłsudskiego również była bohaterką, ale i buntowniczką – wysadzała pociągi, przemycała broń oraz skradzione pieniądze w fałdach sukni. I to dzięki niej kobiety mogą głosować.

Jak czytamy, autor dokumentu Tadeusz Rowiński po II wojnie światowej wyemigrował do USA. Film został nakręcony z dwóch punktów obserwacyjnych: z okna kamienicy przy ul. Wiślanej oraz z jednej z kamienic przy Rynku Głównym. "Choć przebieg pogrzebu Marszałka Piłsudskiego został bogato udokumentowany fotograficznie – m.in. w zasobie Narodowego Archiwum Cyfrowego, w zbiorach Koncernu Ilustrowanego Kuriera Codziennego – film ten nie miał dotąd swojego odpowiednika w zbiorach państwowych" – podkreśla Archiwum.

Dodajmy, że to pierwszy i jedyny filmowy dokument o takim charakterze w zasobach NAC. Co więcej, unikatowa taśma trafiła niedawno na rynek antykwaryczny – znalazła się w ofercie Krakowskiego Domu Aukcyjnego. Po identyfikacji Narodowe Archiwum Cyfrowe skorzystało z ustawowego prawa pierwokupu.

11 maja 2026 roku Narodowe Archiwum Cyfrowe udostępniło techniczną, poglądową wersję filmu. Jak czytamy, "jest to etap otwierający proces, który pozwoli w przyszłości zaprezentować materiał w jakości odpowiadającej jego znaczeniu". Po zakończeniu prac Narodowe Archiwum Cyfrowe planuje udostępnienie cyfrowej wersji.

Nagranie pozwala spojrzeć na ostatnie pożegnanie marszałka z zupełnie nowej perspektywy. To również okazja, by przypomnieć sobie, że Józef Piłsudski był nie tylko marszałkiem, ale też człowiekiem, który przeszedł długą drogę od konspiratora do męża stanu.