Wygląda jak kamień, kosztuje więcej niż złoto. Gram warty nawet 21,5 tys. zł

Za fragmenty Marsa czy Księżyca kolekcjonerzy płacą miliony dolarów, a na aukcjach Sotheby's padają historyczne rekordy. Choć meteoryt może spaść dosłownie wszędzie, aż 99 procent znalezisk przynoszonych do geologów okazuje się bezwartościowym odpadem hutniczym. Ceny meteorytów rozpalają wyobraźnię poszukiwaczy na całym świecie. Co decyduje o wartości kosmicznych kamieni i jak rozpoznać ich pozaziemskie pochodzenie?

Rolnik przerzucający ziemię na polu, leśnik na dukcie czy spacerowicz na podmiejskiej łące – każdy z nich może minąć go obojętnie, biorąc za pospolity kamień polny, bryłę rudy darniowej albo kawałek hutniczego żużlu. Tymczasem niepozorna, czarna bryłka o nieregularnym kształcie bywa warta więcej niż jej waga w złocie.

Podczas gdy gram czystego kruszcu próby 999 oscyluje wokół 500–550 zł, ceny rzadkich meteorytów w wyspecjalizowanych domach aukcyjnych i muzeach potrafią sięgać od 1 do nawet 5 tysięcy euro (od 4,3 tys. do ponad 21,5 tys. zł) za jeden gram.

Wycena meteorytów nie jest jednolita. To rynek o gigantycznym rozstrzale cenowym, zależnym od genezy, składu i unikalności materiału:

Najlepszym dowodem na ten fenomen jest okaz NWA 16788 – ważący 24,67 kg meteoryt marsjański odnaleziony na Saharze. Na licytacji w domu aukcyjnym Sotheby's osiągnął zawrotną kwotę 5,3 mln dolarów (ponad 19 mln zł), stając się jednym z najdroższych fragmentów Układu Słonecznego, jakie kiedykolwiek sprzedano w prywatne ręce.

Nic dziwnego, że materiał z naszego satelity jest tak cenny. Ludzkość dopiero co po dekadach przerwy wróciła w jego okolice, o czym pisaliśmy w materiale o misji Artemis II.

Poszukiwacze meteorytów mają swoje branżowe określenie: meteor-wrongs (pseudometeoryty). To w 99 proc. przypadków bazalty, piryty, magnetyty lub pozostałości po starych piecach hutniczych i kolejowych, które laicy zanoszą do instytutów geologii w nadziei na szybki zysk.

Prawdziwy meteoryt zdradza zestaw unikalnych cech fizycznych.

W popkulturze panuje przekonanie, że meteoryt tuż po upadku świeci czerwienią i wypala dziurę w ziemi. W rzeczywistości faza hamowania i rozgrzewania w atmosferze trwa zaledwie kilka sekund i dotyczy wyłącznie wierzchniej warstwy (która natychmiast odpada). Środek kamienia zachowuje temperaturę głębokiej przestrzeni kosmicznej (bliską zeru bezwzględnemu). Świeżo upadły meteoryt jest zazwyczaj zaledwie ciepły, chłodny, a bywa wręcz pokryty szronem skondensowanym z wilgotnego powietrza.

Szansa na obserwację takiego zjawiska rośnie w okresach wzmożonej aktywności rojów. Terminy podpowiadaliśmy m.in. w tekście zbliża się deszcz meteorów nad Polską – wtedy spójrz w niebo.

Wielu amatorom wydaje się, że zasada "znalezione – nie kradzione" załatwia sprawę. Polskie prawodawstwo w kwestii własności obiektów spadających z nieba nie posiada osobnej, dedykowanej ustawy, co zmusza prawników do sięgania po ogólne zasady Kodeksu cywilnego.

Eksperci, w tym prawnicy z Polskiego Towarzystwa Meteorytowego, wskazują na art. 181 Kodeksu cywilnego: meteoryt w chwili upadku stanowi tzw. rzecz niczyją (res nullius). Własność rzeczy niczyjej nabywa się przez jej objęcie w posiadanie samoistne. Oznacza to, że co do zasady znalazca staje się właścicielem.

Diabeł tkwi jednak w szczegółach. Poszukiwania na cudzym terenie wymagają zgody właściciela działki. Jeśli znalazca rozkopał pole, zniszczył uprawy lub wszedł bez wiedzy gospodarza, właściciel ziemi może dochodzić praw do meteorytu lub odszkodowania przed sądem cywilnym.

Na terytorium Polski meteorytami można handlować bez koncesji – sprzedawać je kolekcjonerom, muzeom czy wymieniać na giełdach minerałów. Chcesz sprzedać okaz na aukcji w Nowym Jorku czy Londynie? Prawo ochrony przyrody nakłada obowiązek uzyskania zezwolenia Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska (GDOŚ) na wywóz cennych okazów przyrodniczych poza granice RP. Wywóz bez zgody to przestępstwo.

Największe niebezpieczeństwo czyha na tych, którzy w poszukiwaniu kosmicznych skał postanowią wspomóc się technologią.

Większość meteorytów wykazuje silne właściwości magnetyczne, co sprawia, że wykrywacz metali jest najbardziej efektywnym narzędziem w terenie. Jednak od stycznia 2018 roku polskie prawo traktuje poszukiwanie ukrytych lub porzuconych zabytków przy użyciu urządzeń elektronicznych bez pozwolenia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (WKZ) jako przestępstwo (art. 109c ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami).

Grozi za to grzywna, kara ograniczenia wolności, a w skrajnych przypadkach do 2 lat pozbawienia wolności. Jeśli patrol policji zatrzyma poszukiwacza z wykrywaczem w lesie czy na polu bez stosownych pozwoleń konserwatorskich, sprzęt zostaje zabezpieczony, a sprawa trafia do prokuratury.

Jeśli więc planujesz ruszyć na poszukiwania polskiego odpowiednika Sikhote-Alin czy Pułtuska, najlepiej uzbroić się w solidną wiedzę geologiczną, silny magnes na sznurku, pisemną zgodę rolnika na wejście w teren i... bystry wzrok. Prawdziwa fortuna z nieba wciąż leży w ziemi – wystarczy wiedzieć, czego szukać i jak nie wejść w konflikt z paragrafami.