
– Proszę sobie wyobrazić sytuację, w której ktoś krzyczy: "Bomba! Uciekajcie!". W tłumie natychmiast może wybuchnąć panika. Ludzie zaczynają biec, przepychać się, przewracać. Mogą się wzajemnie tratować i doprowadzić do tragedii, mimo że żadnego ładunku wybuchowego ani rzeczywistego zagrożenia wcale nie ma – mówi naTemat Andrzej Mroczek, zastępca dyrektora Centrum Badań nad Terroryzmem Uniwersytet Civitas. Po zamachu w Krakowie sprawdzamy, jak miasta szykują się na jarmarki bożonarodzeniowe.
Słyszysz "jarmark bożonarodzeniowy" i od razu czujesz zapach cynamonu. Przypominasz sobie zdjęcia z rodziną przy wielkiej choince, gorącą herbatę, która przyjemnie parzyła palce, i spacer między drewnianymi budkami. Zachwycałeś się ręcznie robionymi bombkami, podśpiewywałeś pod nosem kolędy.
Tłumy ci nie przeszkadzały. Przypadkiem spotkałeś Kaśkę z podstawówki, Michała z poprzedniej pracy. Było gwarno, kolorowo i swojsko.
Kiedy zakładałeś buty i poganiałeś dzieci, żeby sprawdziły, czy na pewno mają rękawiczki, nie zastanawiałeś się, jak zabezpieczono wloty ulic. Czy betonowe donice zatrzymają rozpędzony samochód? Jak szybko na miejsce dotrą służby, jeśli ktoś zaatakuje?
Przecież takie rzeczy dzieją się gdzieś indziej. W Polsce? "Nie, to nieprawdopodobne" - oddychałeś z ulgą.
W telewizji widziałeś obrazy z Berlina. W grudniu 2016 roku zamachowiec wjechał ciężarówką w tłum na jarmarku bożonarodzeniowym. Zginęło 13 osób. Osiem lat później podobna tragedia rozegrała się w Magdeburgu. Rozpędzony samochód wjechał w uczestników jarmarku. Zginęło sześć osób, a blisko 300 zostało rannych.
W Polsce podobne zagrożenie wciąż wydawało się odległe. Do czasu.
7 listopada, tuż przed godz. 15. Zwyczajna jesienna sobota na krakowskim Rynku Głównym. Rodziny łapały ostatnie promienie słońca, ludzie spacerowali między kamienicami, ktoś niespiesznie pił kawę. Nie odbywał się żaden jarmark ani duża impreza. To było po prostu leniwe popołudnie w sercu miasta.
Tamtego dnia skończyło się myślenie, że takie rzeczy dzieją się tylko daleko stąd. Niebawem w wielu miastach w Polsce startują jarmarki bożonarodzeniowe– wydarzenia, które przyciągają największe tłumy w roku.
Słupki i beton na wlotach ulic
Betonowe zapory. Wysuwane słupki. Dodatkowe kamery i patrole. Tak będą wyglądać tegoroczne przygotowania do jarmarków bożonarodzeniowych. Miasta sprawdzają dojazdy, organizację ruchu i drogi ewakuacyjne. Rozmawiają z policją, strażą pożarną i strażą miejską. Sprawdziliśmy, jakie zabezpieczenia szykują dla uczestników świątecznych wydarzeń.
Na olsztyńskim Starym Mieście przygotowania zaczynają się na długo przed rozstawieniem pierwszych budek. Oprócz ograniczeń w ruchu i specjalnych barier miasto sprawdza również drogi dojazdu dla służb. Chodzi o to, by w razie alarmu karetka czy wóz strażacki nie utknęły w świątecznym tłumie.
– W przygotowanie zabezpieczeń włączają się policja, straż pożarna i straż miejska – wylicza rzecznik ratusza Patryk Pulikowski.
Służby zgłaszają swoje uwagi, rekomendacje i wnioski do planów, a prezydent co tydzień spotyka się z ich przedstawicielami, by rozmawiać o bezpieczeństwie w mieście.
Na podobne rozwiązania stawiają władze Bydgoszczy. Tam zrewitalizowane Stare Miasto ma układ ulic, który utrudnia wjazd rozpędzonemu samochodowi – zwraca uwagę rzeczniczka prezydenta Marta Stachowiak. Wjazdu na Rynek i sąsiednie uliczki bronią wysuwane słupki, które mogą opuścić jedynie służby. Na czas jarmarku pojawią się dodatkowo betonowe bariery i więcej policyjnych patroli.
Poznań nie zamierza zamykać centrum ani odwoływać świątecznych imprez, ale szykuje dodatkowe zabezpieczenia. Wiceprezydent Marcin Gołek przekonuje, że miasto na bieżąco sprawdza miejsca największych wydarzeń i ulice, na których gromadzi się najwięcej pieszych. Dotychczasowy system działa, ale miasto chce go wzmocnić. Planuje ustawić dodatkowe fizyczne zapory, lepiej wykorzystać monitoring i dostosowywać zakres ochrony do aktualnego poziomu zagrożenia. O tym, gdzie i kiedy pojawią się nowe zabezpieczenia, zdecydują potrzeby poszczególnych miejsc oraz możliwości miejskiego budżetu.
W podobnym kierunku idzie Warszawa, gdzie za kilka dni pod Pałacem Kultury i Nauki rusza Jarmark Warszawski. Teren otoczą betonowe zapory (ustawione tak, by zostawić przejazd karetkom), cały obszar obejmie monitoring, a w okolicę trafi więcej patroli policji. Żeby zapobiec ściskowi i ułatwić ewentualną ewakuację, z alejek usunięto zbędne elementy, wejścia będą stale nadzorowane, a na miejscu przez cały czas dyżurować będzie medyk – w dni największej frekwencji wsparty dodatkową karetką.
Rafał Trzaskowski
prezydent Warszawy po naradzie w Stołecznym Centrum Bezpieczeństwa
W Katowicach przygotowania wchodzą w decydującą fazę, bo jarmark na Rynku rusza już 20 listopada. Teren zostanie odgrodzony betonowymi zaporami, a urzędnicy rozmawiali niedawno z organizatorem o ustawieniu kolejnych.
Kamery na wieżach, patrole w tłumie
Same betonowe bariery nie wystarczą. Samorządy wzmacniają więc monitoring i obecność służb na miejscu.
W Łodzi, gdzie świąteczne stoiska na Piotrkowskiej staną 28 listopada, słupki wjazdowe zamontowano na długo przed atakiem w Krakowie – i zdążyły już kilkakrotnie zatrzymać kierowców próbujących nielegalnie wjechać na deptak.
Bezpieczeństwa strzeże też ponad 1,5 tys. kamer w całym mieście oraz 30 przycisków SOS na samej Piotrkowskiej, w parkach i na skwerach, dających błyskawiczny kontakt ze strażą miejską. Według magistratu oba rozwiązania realnie przyspieszają reakcję na zdarzenia kryzysowe i nieraz ułatwiły namierzenie oraz ujęcie przestępców.
Ulic pilnują także piesi funkcjonariusze, radiowozy i strażnicy konni. Władze miasta proszą przy tym mieszkańców o czujność – każde zgłoszenie o niepokojącym zachowaniu ma być weryfikowane
Wspomniane już Katowice stawiają jednak nie tylko na fizyczne zapory. Bezpieczeństwo na tamtejszym Rynku obserwuje miejski system KISMiA, obejmujący ponad 500 kamer w całym mieście, z czego duża część działa w Śródmieściu. Na miejscu dyżuruje stały patrol straży miejskiej, a miasto przeznaczyło w tym roku 250 tys. zł na dodatkowe patrole policji. Jarmark od lat zabezpiecza również prywatna firma ochroniarska.
Szczegółowy plan zabezpieczeń przygotowały Międzynarodowe Targi Gdańskie, organizator tamtejszego jarmarku. Nad Targiem Węglowym i przy ul. Bogusławskiego staną dodatkowe wieże monitoringu z kamerami obracającymi się o 360 stopni, które uzupełnią miejski system.
– W kwestiach bezpieczeństwa zwiększamy czujność – mówi Andrzej Bojanowski, prezes zarządu Międzynarodowych Targów Gdańskich. Jak dodaje, organizatorzy od lat ściśle współpracują z policją, strażą miejską, strażą pożarną i ABW. Na miejscu pracować będzie profesjonalna firma ochroniarska oraz wyznaczony oficer bezpieczeństwa.
Zmieni się także organizacja ruchu. Wjazdy na teren jarmarku osłonią betonowe zapory. Policja skieruje na miejsce 20 dodatkowych funkcjonariuszy w dni powszednie, a w weekendy wzmocni patrole.
Andrzej Bojanowski,
prezes zarządu Międzynarodowych Targów Gdańskich
Na terenie jarmarku pojawią się patrole z plecakami medycznymi, od piątku do niedzieli dyżurować będzie karetka pogotowia, a organizatorzy dołożyli przejścia ewakuacyjne i system alarmowy. 16 grudnia służby, w tym straż pożarna, przeprowadzą przejazd kontrolny, by sprawdzić dojazd i warunki do interwencji.
Lublin chce mieć pod kontrolą nie tylko teren jarmarku, ale też osoby, które będą poruszać się za stoiskami. Organizatorzy i wystawcy otrzymają identyfikatory, dzięki którym służby szybko zweryfikują, kto przebywa na zapleczu. Sam Jarmark Świąteczny na Starym Mieście będzie objęty całodobowym dozorem ochrony i miejskiego monitoringu. To jednak nie koniec. Jak zapowiada Beata Pietryczuk z lubelskiego ratusza, w najbliższych dniach odbędzie się odprawa ze służbami miejskimi. Wtedy zapadną decyzje o dodatkowych zabezpieczeniach.
Kamery to nie wszystko. Liczy się człowiek i...radiowęzeł
Tyle urzędnicze deklaracje. Jak jednak te wszystkie elementy – słupki, kamery, drogi ewakuacyjne i ochroniarze – sprawdzają się w praktyce?
Andrzej Mroczek, zastępca dyrektora Centrum Badań nad Terroryzmem Uniwersytet Civitas dzieli zabezpieczenia na fizyczne, techniczne i technologiczne. Od razu jednak zastrzega: gotowych rozwiązań nie da się skopiować jeden do jednego między miastami. Najpierw urzędnicy i organizatorzy muszą dokładnie przeprowadzić analizę otoczenia i ryzyka zagrożeń i zidentyfikować jej słabe punkty wynikające z zabudowy czy położenia, a dopiero potem dobrać środki. Raz wystarczą mobilne zapory ustawiane na czas imprezy, kiedy indziej niezbędna staje się stała infrastruktura – taka jak wysuwane i chowane w podłożu słupki antyterrorystyczne.
Gdy w grę wchodzą rozwiązania technologiczne, miasta najczęściej chwalą się liczbą kamer. Mroczek szybko studzi jednak ten entuzjazm.
– Moje doświadczenie jednoznacznie pokazuje, że monitoring jest wartością dodaną, ale przede wszystkim już po zdarzeniu. Pozwala odtworzyć przebieg wydarzeń, ustalić, skąd wzięło się zagrożenie, jak rozwijała się sytuacja, a także dostarczyć materiał dowodowy śledczym – mówi ekspert.
Żeby kamery działały zapobiegawczo, musi je na żywo śledzić człowiek, a liczba operatorów powinna zależeć od wielkości terenu. Bez stałego nadzoru kogoś, kto wyłapie niepokojące zachowania i natychmiast przekaże sygnał dalej, sam zapis obrazu nie zatrzyma zagrożenia, zanim dojdzie do eskalacji.
Jest też element, który organizatorzy jarmarków często bagatelizują: system nagłośnienia. W chwili prawdziwego ataku same tabliczki wskazujące wyjścia ewakuacyjne mogą nie wystarczyć.
– Ktoś zapamiętał, którędy wszedł na teren imprezy, i właśnie tę drogę uznaje za naturalny kierunek ucieczki. Tymczasem jeżeli atak następuje z tej strony, powrót w tamtym kierunku może oznaczać wejście wprost w zagrożenie – tłumaczy Mroczek.
Dlatego na terenie jarmarku musi działać sprawny radiowęzeł, z którego komunikaty dotrą do wszystkich uczestników. Kluczowa jest też osoba odpowiedzialna za kierowanie tłumem – przekazująca wcześniej przygotowane komunikaty, dostosowywane na bieżąco do rozwoju sytuacji, i wskazująca ludziom bezpieczny kierunek ewakuacji.
Na otwartym jarmarku nierealne jest kontrolowanie każdej osoby wchodzącej na jego teren za pomocą bramek wykrywających metal. Tym bardziej, zdaniem Andrzeja Mroczka, liczy się więc połączenie kilku warstw: odpowiedniej architektury bezpieczeństwa, monitoringu na żywo, systemu nagłośnienia oraz ochrony fizycznej. To właśnie ten cywilny system ma zadziałać pierwszy, jeszcze przed ewentualną interwencją policji.
Ciąg dalszy tekstu poniżej
Zobacz także
W okresie podwyższonego zagrożenia firmy ochroniarskie muszą więc kierować do pracy liczniejsze zespoły, przygotowane do szybkiego reagowania. Ochrona działa na dwa sposoby: tworzy stałe posterunki pilnujące wejść na jarmark i ich najbliższego otoczenia, a jednocześnie wysyła między stoiska patrole, które obserwują zachowanie uczestników i w skrajnych przypadkach są gotowe do interwencji.
Miasta dysponujące większymi budżetami mogą sięgnąć również po zaawansowane technologie – systemy monitoringu wyposażone w algorytmy sztucznej inteligencji, które analizują zachowania niewerbalne, wychwytują nietypowe reakcje w tłumie i wysyłają operatorowi sygnał alarmowy. Samorządy muszą jednak mierzyć siły na zamiary.
Andrzej Mroczek
zastępca dyrektora Centrum Badań nad Terroryzmem Uniwersytet Civitas
– Oczywiście można wykorzystywać również nowoczesne technologie, ale mam wątpliwości, czy na takie rozwiązania stać obecnie większość polskich miast. Trzeba jednak pamiętać, że wszystkie te elementy generują ogromne koszty. Mówimy o operatorach monitoringu, dodatkowej ochronie fizycznej, systemach technologicznych, a także różnego rodzaju barierach i elementach architektury bezpieczeństwa – podkreśla Andrzej Mroczek.
Dopiero na tak przygotowany system organizatora nakładają się działania służb. Jeśli na jednej zmianie pracuje przykładowo pięćdziesięciu ochroniarzy, oznacza to już duże nasycenie terenu ochroną fizyczną. Do tej skali swoje patrole dostosowuje policja, a w zależności od miasta także straż miejska. Ich obecność nie może wtapiać się w tło – musi być widoczna, działać prewencyjnie i odstraszać potencjalnych sprawców.
Na co muszą być przygotowane służby?
Czy da się przygotować na każdy scenariusz? Samorządy próbują przewidzieć najgorsze, ale nie ukrywają, że wszystkiego nie da się ująć w procedurach. Rzeczniczka bydgoskiego ratusza przyznaje wprost: "Mamy świadomość, że trudno wszystkie scenariusze zabezpieczyć procedurami".
W tym zdaniu kryje się sedno problemu. Jak przypomina Andrzej Mroczek, Polska zdobywa doświadczenie w zabezpieczaniu imprez masowych już od dwóch dekad. Uczyliśmy się na cudzych błędach, obserwując sytuację w Europie – w tym falę zagrożeń ze strony osób powiązanych z organizacjami takimi jak Państwo Islamskie. Już wtedy na jarmarkach i imprezach sylwestrowych pojawiały się bariery fizyczne, a nad bezpieczeństwem tłumów czuwały systemy monitoringu i inne rozwiązania technologiczne.
Dziś jednak zagrożenia zmieniają się znacznie szybciej.
Andrzej Mroczek,
zastępca dyrektora Centrum Badań nad Terroryzmem Uniwersytet Civitas
Ekspert wskazuje cztery główne kierunki, z których może nadejść niebezpieczeństwo. Pierwszy to działania inspirowane przez Federację Rosyjską, prowadzone m.in. rękami tzw. agentury proxy, czyli osób werbowanych do wykonania konkretnych zadań. Drugi to fundamentaliści religijni. W tym przypadku znaczenie ma również kontekst ideologiczny i religijny – jarmarki odbywają się przecież w okresie świąt katolickich.
Trzecie zagrożenie to radykalizacja młodych ludzi ulegających wpływom organizacji skrajnie prawicowych, faszystowskich czy neofaszystowskich.
Czwarty scenariusz najtrudniej wychwycić służbom. Chodzi o pojedynczych sprawców inspirujących się przemocą. Mroczek przestrzega przed automatycznym wrzucaniem ich do szuflady z napisem "samotne wilki". W literaturze funkcjonuje określenie "nihilistyczni terroryści".
– Taki sprawca działa w pojedynkę, a jego główną motywacją jest zadawanie cierpienia i wyrządzanie krzywdy. Kieruje się przemocą, a celem staje się wybrane przez niego otoczenie i znajdujący się w nim ludzie – tłumaczy.
Jak te zagrożenia przekładają się na konkretne działania w terenie? Służby ustalają hierarchię scenariuszy według prawdopodobieństwa ich wystąpienia, a następnie odnoszą ją do specyfiki konkretnego miejsca. Liczy się wszystko: architektura, położenie i charakter przestrzeni, w której odbywa się jarmark. Analizowane są różne warianty ataku na przykład: z użyciem pojazdu mechanicznego, podłożenie ładunku wybuchowego, czy atak z użyciem broni białej lub palnej.
Planowanie obejmuje również bardziej złożone scenariusze. Jeden z nich to wariant ataku symultanicznego z przekierowaniem uwagi: ładunek wybucha poza terenem jarmarku, by ściągnąć w to miejsce ratowników i policję, podczas gdy napastnik uderza w wybrany cel na rynku.
Oczy służb muszą być skierowane także w górę. Jak podkreśla Mroczek, podczas takich wydarzeń wprowadza się zakazy lotów obejmujące również niewielkie, hobbystyczne drony. Powód jest prosty: nawet mały bezzałogowiec może przenieść i zrzucić w tłum choćby petardę, wywołując chaos i panikę.
O to, czy stosowane przez miasta rozwiązania, odpowiadają na współczesne zagrożenia, zapytałam także ABW.
Zespół Prasowy ABW
w odpowiedzi na moje pytania
Agencja zapewnia, że na bieżąco monitoruje zagrożenia o charakterze terrorystycznym i ekstremistycznym na terenie kraju. Przypomina też o systemie stopni alarmowych – ich wprowadzenie automatycznie uruchamia dodatkowe procedury bezpieczeństwa dla urzędników i służb.
Jednocześnie biuro prasowe zastrzega: "Szczegółowe informacje dotyczące rozpoznawanych zagrożeń oraz konkretnych działań podejmowanych przez Agencję nie mogą być jednak przedmiotem publicznego komentarza".
"Bomba! Uciekajcie!"
Andrzej Mroczek zwraca uwagę na jeszcze jedno zagrożenie. Nie potrzeba do niego samochodu, broni ani ładunku wybuchowego. Wystarczy wzbudzić panikę w tłumie zgromadzonym na jarmarku.
– Proszę sobie wyobrazić sytuację, w której ktoś krzyczy: "Bomba! Uciekajcie!". W tłumie natychmiast może wybuchnąć panika. Ludzie zaczynają biec, przepychać się, przewracać. Mogą się wzajemnie tratować i doprowadzić do tragedii, mimo że żadnego ładunku wybuchowego ani rzeczywistego zagrożenia wcale nie ma.
Taki incydent może być efektem czyjegoś głupiego żartu, ale ekspert nie wyklucza również celowej akcji, inspirowanej na przykład przez rosyjskie służby. To sposób na wywołanie chaosu bez fizycznego ataku. Sprawcy łatwiej też zniknąć wśród uciekających ludzi, a odpowiedzialność karna za fałszywy alarm jest inna niż za przeprowadzenie zamachu.
Nawet najbardziej rozbudowany system ochrony ma jednak swoje granice. Nie zagwarantuje stuprocentowego bezpieczeństwa.
– Celem zabezpieczeń nie jest całkowite wyeliminowanie zagrożenia. Do takich kwestii należy podchodzić ostrożnie. Nie możemy zakładać, że jakikolwiek system ochrony zagwarantuje stuprocentowe bezpieczeństwo. Każde wprowadzane zabezpieczenie ma przede wszystkim minimalizować prawdopodobieństwo przeprowadzenia ataku albo ograniczać jego skutki, jeśli mimo wszystko do niego dojdzie.
I dodaje:
– Co najważniejsze, oczami służb jest społeczeństwo. Każdy z nas jest zasobem antyterrorystycznym i wszelkie niepokojące zachowania lub zauważone przedmioty w naszym otoczeniu powinniśmy o takim fakcie informować będącej na miejscu ochronie fizycznej lub powiadamiać przez numer alarmowy 112 – podkreśla Andrzej Mroczek.




