Idziesz teraz na marsz albo jarmark? Napisz markerem na ręce jedną rzecz – ekspert wyjaśnia powód

Aleksandra Tchórzewska: Kraków, nagranie z ataku. Kiedy padają pierwsze strzały, ludzie nie reagują. Spacerują dalej. Dopiero gdy jeden z mężczyzn zaczyna krzyczeć, ruszają do ucieczki. Dlaczego tak się dzieje?

Igor Barnaś, instruktor samoobrony i twórca systemu DEFENDU: Sam odgłos strzału – czy to z broni krótkiej, czy długiej – brzmi bardzo podobnie do wybuchu petardy. Dlatego ludzie na początku w ogóle nie reagują. Poza tym nie jesteśmy oswojeni z myślą, że żyjemy w czasach wojny hybrydowej i takie sytuacje mogą zdarzać się coraz częściej.

W mojej okolicy regularnie słychać strzały ze strzelnicy, więc zdążyłam się z tym oswoić.

Tak, ale pani wie, skąd ten odgłos dochodzi. Słyszy to pani regularnie, więc z czasem ucho się przyzwyczaja.

Gdyby jednak ten sam strzał padł na rynku, w pełnym ludzi miejscu publicznym, większość wcale by go nie rozpoznała. Tu gra głośna muzyka, tam ktoś idzie w słuchawkach, inni zajęci są rozmową. W tym chaosie pierwsze dwa, trzy strzały mogą na nikim nie zrobić wrażenia.

Aż nagle dociera do nich, co się dzieje, i zaczyna się ucieczka. Tylko dokąd? W którą stronę biec?

Przede wszystkim, kiedy pada strzał, bardzo trudno od razu zorientować się, z którego kierunku pochodzi. Dlatego tak ważne są szkolenia, które uczą podstawowych reakcji. Najpierw przykucamy, żeby zmniejszyć powierzchnię ciała narażoną na trafienie, nasłuchujemy, skąd padają strzały, a następnie uciekamy w przeciwnym kierunku.

Jeśli potrafimy szybko biegać, niewprawnemu strzelcowi trudno będzie trafić nas z odległości 20–30 metrów. Do tego potrzeba już odpowiednich umiejętności albo dobrego sprzętu. Jeżeli mamy do czynienia z przypadkowym napastnikiem, który na przykład wyszedł wzburzony z domu, wystrzelał dwa czy trzy magazynki i strzela do wszystkiego, co się rusza, mamy sporą szansę na ucieczkę.

Najlepiej jednak przemieszczać się za osłoną przeszkód, a jeśli odległości są niewielkie i przestrzeń jest ograniczona – poruszać się krótkimi odcinkami, raz w lewo, raz w prawo, żeby zmniejszyć powierzchnię ciała wystawioną na strzał.

Czy każda osłona rzeczywiście chroni przed pociskami?

Odruchowo szukamy osłony, na przykład za zaparkowanym samochodem. To jednak może być złudne poczucie bezpieczeństwa. Wiele osób zakłada, że skoro auto zasłania je przed wzrokiem napastnika, chroni również przed pociskami. Tymczasem nawet pociski kalibru 9 mm mogą przebić karoserię i przelecieć na drugą stronę pojazdu. Schowanie się za samochodem nie oznacza więc, że jesteśmy bezpieczni.

Przyjmuje się wprawdzie, że większą ochronę zapewnia blok silnika i okolice kół, ale sam wielokrotnie strzelałem do celów ustawionych za samochodami. Zdarzało się, że rykoszety trafiały również osoby ukryte za tarczami umieszczonymi przy kołach czy za blokiem silnika. A rana spowodowana rykoszetem może być równie trudna do opatrzenia jak ta po bezpośrednim trafieniu pociskiem.

Samochód może więc stanowić pewną osłonę, ale nie jest osłoną balistyczną, która daje nam pewność, że przetrwamy ostrzał.

Taką ochronę może zapewnić na przykład betonowy murek, solidne stalowe drzwi czy inny naprawdę gruby i wytrzymały obiekt. Warto schronić się w bramie lub znaleźć miejsce, które rzeczywiście oddzieli nas od pocisków.

A co zrobić w tłumie, kiedy wszyscy dookoła wpadają w panikę?

Przede wszystkim należy oddalić się jak najdalej zarówno od miejsca, z którego dochodzą strzały, jak i od spanikowanego tłumu. Nie powinniśmy biec dokładnie w tym samym kierunku co wszyscy, ale próbować przemieszczać się po skosie, tak żeby stopniowo wydostać się na obrzeża tłumu.

Jednym z największych zagrożeń w takich sytuacjach jest stratowanie. Ktoś się potknie, upadnie, a kolejni ludzie biegnący za nim mogą go podeptać czy kopnąć.

Jeśli znajdziemy się na ziemi i nie mamy możliwości wstać, powinniśmy natychmiast przyjąć pozycję embrionalną, osłaniając najważniejsze części ciała przed uderzeniami. Wystarczy, że ktoś przypadkowo kopnie nas w głowę, żebyśmy stracili przytomność.

A jeśli widzę napastnika? Czy dobrym pomysłem jest wtedy paść na ziemię i udawać martwą, tak jak czasami pokazują to w filmach?

Wszystko zależy od nastawienia napastnika i tego, co w danej chwili robi. Natomiast jeśli widzę człowieka z bronią, a on jeszcze mnie nie zauważył, to jest sygnał, żeby uciekać. Jeżeli mnie namierzy, może zacząć do mnie strzelać, bo jestem w zasięgu jego wzroku. Może być jednak tak, że napastnik jest skupiony na zupełnie innym sektorze, a ja widzę go gdzieś z boku. I wtedy obowiązuje pierwsza zasada: uciekaj.

Nie ma kozaczenia, nie ma bohaterów, którzy rzucają się na człowieka z bronią. W ten sposób można po prostu zginąć. Raz się uda, innym razem nie. W takich sytuacjach na ulicy trzeba mieć naprawdę dużo szczęścia.

To, jak zachował się policjant w Krakowie, to było mistrzostwo świata. Później okazało się, że wcześniej był żołnierzem, a więc człowiekiem wyszkolonym. Zachował się znakomicie. Zgodnie ze standardami zagranicznych szkoleń specjalnych zrobił to po prostu książkowo, wzorowo.

Przenieśmy się teraz do zamkniętej przestrzeni: galerii handlowej, restauracji czy kina. Słyszymy strzały. Co wtedy?

Kiedy wchodzę w tłum albo do galerii, jedną z podstawowych rzeczy, które robię, jest rozejrzenie się za alternatywnym wyjściem. Szukam innej drogi ewakuacji niż ta, którą wszedłem. Dlaczego? Bo ludzie podświadomie uciekają zazwyczaj dokładnie tym samym wejściem, którym dostali się do środka. Warto więc od razu wiedzieć, gdzie są inne drogi ucieczki.

Dobrze, a jeśli siedzę w kinie, słyszę strzały, ale nie wiem, gdzie znajduje się napastnik? Kiedy uciekać, a kiedy chować się pod fotelem? Czy zawsze próbować uciekać?

Zawsze, jeśli tylko jest taka możliwość. Dopóki nie mam bezpośredniego kontaktu z napastnikiem, przemieszczam się, uciekam i szukam schronienia. Jeżeli nie mogę uciec, muszę znaleźć dobre miejsce do ukrycia. A jeśli nie mam możliwości skutecznego schowania się, trzeba natychmiast myśleć, co jeszcze mogę zrobić. Co może stanowić osłonę? Czy w zasięgu ręki mam gaśnicę albo krzesło?

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia, kiedy wiem już na pewno, że napastnik jest przede mną, trzeba brać pod uwagę wykorzystanie do obrony wszystkiego, co znajduje się w pobliżu.

A jeśli nie ma już żadnego wyjścia i stajemy z nim twarzą w twarz?

To już sytuacja ostateczna. Jeśli napastnik ma broń długą, może prowadzić skuteczny ogień z odległości około 20 metrów. Jeżeli dodatkowo korzysta z kolimatora lub innego przyrządu ułatwiającego celowanie, nie pozwoli łatwo się do siebie zbliżyć. Jeśli jednak dopuści kogoś na odległość czterech czy pięciu metrów, karabinek staje się mniej mobilny. Dużo zależy oczywiście od długości lufy.

Z kolei pistolet jest bardzo niebezpieczny na bliskim dystansie: od kilkudziesięciu centymetrów do kilku metrów, a na większych odległościach jego skuteczność maleje. Osoby po szkoleniach strzeleckich wiedzą, jakie są możliwości pistoletu, a jakie karabinka i z jakiej odległości można skutecznie użyć każdej z tych broni.

Ciąg dalszy wywiadu poniżej

Czy można przygotować się na sytuację zagrożenia jeszcze zanim cokolwiek się wydarzy?

Przede wszystkim chodzi o odpowiednie nastawienie. Kiedy wchodzę do kina, oczywiście nie zakładam, że ktoś zaraz zacznie strzelać. Poświęcam jednak te cztery czy pięć sekund na rozejrzenie się po sali. Patrzę, gdzie jest wyjście, jak stoją meble, gdzie są wolne miejsca i gdzie w razie czego mógłbym się schować. Buduję sobie w głowie plan na wypadek "W". I jeśli podobna sytuacja rzeczywiście ma miejsce, ten plan od razu się uaktywnia.

Większość osób, wchodząc do kina, jest rozbawiona, rozmawia, patrzy w telefon albo ma słuchawki na uszach. Brakuje im skupienia. Nie obserwują otoczenia i nie przygotowują się nawet podświadomie na wypadek zagrożenia.

Nie mówię, że coś takiego musi się wydarzyć, ale można być przygotowanym. Dzięki temu nie wpadamy od razu w panikę.

A co w przypadku jeszcze większych skupisk ludzi – na przykład na koncertach?

Niezależnie od tego, czy to koncert, czy inne zatłoczone miejsce, powinniśmy starać się przebywać na obrzeżach tłumu, a nie w samym środku. Lepiej też unikać stania bezpośrednio przy barierkach. Jest jeszcze jeden sygnał, który powinien nas zaniepokoić: jeśli w tłumie robi się tak ciasno, że nie możemy swobodnie poruszać rękami, to znak, że trzeba się natychmiast wycofać. Za chwilę napierający tłum może nas po prostu przygnieść.

Na koncertach często dochodzi do zasłabnięć, bo napór ludzi odcina oddychanie osobom słabszym lub drobniejszym. I wtedy zaczyna się problem.

Jak się przez taki napierający tłum przeciskać, żeby nie dać się przewrócić?

Zawsze trzymam ręce na wysokości klatki piersiowej. Tworzę w ten sposób rodzaj tarczy między klatką a rękami i zachowuję przestrzeń, dzięki której mogę swobodnie oddychać. Zostać stratowanym, stracić przytomność i leżeć pod butami uciekających ludzi to – poza samym postrzałem – jedna z najgorszych rzeczy, jakie mogą nas w tłumie spotkać.

Słyszymy strzały, sytuacja jest niebezpieczna, widzimy ranną osobę. Załóżmy, że ktoś się wykrwawia. Czy powinniśmy ruszyć mu na pomoc, czy w pierwszej kolejności myśleć o sobie?

Może to, co powiem, nie zabrzmi dobrze, ale pierwsza zasada jest taka: ja sam muszę być bezpieczny. Jeśli nie zostałem ranny, w pierwszej kolejności muszę zadbać o siebie. Jeżeli widzę osobę, która ma dużą, otwartą ranę i kona, ale cały czas znajduje się pod ostrzałem – w tak zwanej strefie zero – nie mogę się do niej zbliżać, bo sam zginę. Nikomu nie pomogę, jeśli będę ranny albo martwy. Dlatego muszę się oddalić i znaleźć bezpieczne miejsce.

A kiedy zagrożenie już minie i możemy podejść? Co wtedy zrobić z rannym bez profesjonalnego sprzętu?

Najczęściej mamy wtedy do czynienia z masywnymi krwotokami. Pierwsze, co robimy: uciskamy ranę. Możemy użyć do tego rąk, mocno docisnąć miejsce krwawienia albo wypełnić ranę materiałem, na przykład zrolowaną koszulką czy kawałkiem czystej tkaniny. Chodzi o to, żeby jak najszybciej zatamować krwotok.

Jeśli poszkodowany jest przytomny i ma przy sobie stazę, czyli opaskę uciskową, natychmiast jej używamy. Uważam, że każdy powinien przejść szkolenie z jej zakładania, bo stazy po prostu ratują życie. Zakłada się ją powyżej rany, na kończynie, żeby odciąć krwawienie z ręki lub nogi. Na klatce piersiowej staza już nie zadziała, tam potrzebne są inne, specjalistyczne rozwiązania.

Zwrócę też uwagę na jeszcze jedną rzecz, o której często zapominamy, kiedy pozwalamy dzieciom iść na koncert albo inną imprezę masową: zadbajmy o to, żeby miały naładowany telefon. Warto też napisać dziecku markerem na wewnętrznej stronie przedramienia numer telefonu do rodzica. Gdyby coś się stało i dziecko straciło przytomność, ratownik medyczny od razu zobaczy numer na ręce i natychmiast skontaktuje się z rodzicami.

To po prostu się sprawdza.

A jak rozpoznać, że coś wisi w powietrzu, zanim w ogóle padną pierwsze strzały?

Trzeba zwracać uwagę na to, co jest anomalią w danym otoczeniu. Ja zawsze robię sobie taki test. Posłużę się skrajnym przykładem: jestem latem na jarmarku i widzę mężczyznę, który jest przebrany za bałwana. Absurdalna sytuacja, ale dokładnie na tej zasadzie powinniśmy obserwować tłum: coś nam nie pasuje, ktoś dziwnie się zachowuje, nerwowo rozgląda, obserwuje kamery. Nie wiemy, kim ta osoba jest – może to terrorysta, może przypadkowy przechodzień, a może po prostu ktoś zagubiony. Ale taki sygnał od razu powinien zwrócić naszą uwagę.

Zawsze powinniśmy ufać swojemu instynktowi, bo najczęściej to właśnie on podpowiada nam, że coś jest nie tak. Nic nie zaszkodzi, jeśli po prostu oddalimy się z tego miejsca i odczekamy 15 czy 30 minut. Jeśli nic się nie wydarzy – dobrze. Lepiej jednak odejść i przeżyć, niż zbagatelizować sygnały ostrzegawcze, a potem znaleźć się w sytuacji, w której ktoś na przykład wysadza się w tłumie.

Załóżmy, że doszło do strzelaniny i na miejscu pojawiają się uzbrojeni policjanci albo kontrterroryści. Jak się zachować?

Część osób może instynktownie biec w stronę funkcjonariuszy, szukając pomocy. A z osobami postronnymi w takich sytuacjach zawsze jest wielki problem. Jedni uciekają, inni biegną w stronę policjantów, traktując ich jak wybawców.

Trzeba jednak pamiętać, że funkcjonariusz, a szczególnie kontrterrorysta, który wchodzi na miejsce zdarzenia, nie może w pierwszej chwili zakładać, że każda napotkana osoba jest poszkodowana. Dla niego potencjalnie niebezpieczny może być każdy, bo nie wie, kto do niego biegnie: terrorysta czy człowiek potrzebujący pomocy.

Co w takim razie robić?

Przede wszystkim bezwzględnie podporządkowujemy się poleceniom. Po drugie – od razu pokazujemy otwarte dłonie, najlepiej uniesione wysoko nad głową. Niezależnie od tego, czy jesteśmy w autobusie, tramwaju czy samolocie, zasada jest zawsze taka sama: podnosimy obie ręce i pokazujemy, że niczego w nich nie trzymamy. Następnie kładziemy obie dłonie na głowie i czekamy na rozkazy.

Każdy musi poczekać, aż podejdzie policjant, zapyta, co tam robimy, i zweryfikuje dane. Jeśli wszystko się zgadza – puszcza wolno. Trudno, takie są procedury: funkcjonariusz w pierwszej kolejności zabezpiecza siebie i akcję, dopiero potem zajmuje się resztą.

Dlatego jeśli policjanci wchodzą do akcji – nawet jeśli wokół wciąż padają strzały – natychmiast kładziemy się na ziemi, trzymamy uniesione ręce. i, trzymamy uniesione ręce z otwartymi dłoniami i wykonujemy polecenia.

I żadnych dyskusji: nie próbujemy na siłę tłumaczyć, że jesteśmy niewinni albo że mamy pozwolenie na broń. W tym momencie policji to kompletnie nie interesuje.

Najważniejsze jest to, żeby funkcjonariusze mogli bezpiecznie zamknąć interwencję.

Przed nami jarmarki bożonarodzeniowe, zbliżają się też obchody Święta Niepodległości i marsze w wielu miastach. Wybiera się pan jutro?

Oczywiście, tylko że w Poznaniu.

Czyli nie odradza pan ludziom udziału w takich wydarzeniach? Nie powinniśmy barykadować się w domach ze strachu?

Przede wszystkim: nie ulegajmy psychozie. Zalecam jednak ostrożność, uwagę i obserwowanie otoczenia. Zakładam zresztą, że państwo odpowiednio zabezpieczy takie wydarzenia – choćby po to, żeby wyeliminować możliwość wjechania samochodem w tłum. Mam też nadzieję, że służby będą obserwować uczestników i wyłapywać niepokojące zachowania. Są do tego specjalne systemy analizujące ruchy ciała w tłumie.

Miejmy nadzieję, że nic się nie wydarzy, ale czasy są nerwowe i oby nikt nie próbował naśladować tego, co stało się w Krakowie. Pamiętamy przecież przypadki dzieci biegających po szkołach z nożami. Było ich kilka.

Da się w ogóle takie zagrożenia przewidzieć i im zapobiec, zanim padną strzały?

Nie jesteśmy w stanie przewidzieć wszystkiego, bo nikt z nas nie czyta w myślach. Możemy jednak obserwować, wyłapywać sygnały ostrzegawcze i bezwzględnie pilnować procedur. Przed wydaniem pozwolenia na broń przeprowadza się wywiad środowiskowy. Pytanie brzmi: na ile robi się to rzetelnie, a na ile czysto formalnie, żeby tylko odhaczyć papier? Przecież już na tym etapie powinno zapalić się czerwone światło, jeśli w zachowaniu człowieka pojawiają się jakiekolwiek zaburzenia czy niepokojące sygnały.

Rzetelna weryfikacja musi działać na samym początku – zanim dojdzie do tragedii, a nie po fakcie. Trzeba twardo sprawdzać, jak broń jest w domu zabezpieczona i czy osoby trzecie nie mają do niej dostępu. Czy policja rzeczywiście kontroluje warunki jej przechowywania. Na tym polegają procedury: jeśli są dobrze skonstruowane i bezwzględnie przestrzegane, ryzyko jest znacznie mniejsze. Jeśli podchodzi się do obowiązków zbyt luźno, natychmiast pojawiają się błędy.

A co my sami możemy zrobić na co dzień, żeby nie dać się zaskoczyć?

Zawsze powtarzam na szkoleniach: obserwuj, wyciągaj wnioski, analizuj. Jeśli nauczysz się to robić, nie zajmuje ci to kwadransa, ale zaledwie 5–10 sekund. Po prostu nabierasz wprawy. Wszystko, co regularnie ćwiczymy, możemy doprowadzić do perfekcji.

Jako dobrzy obserwatorzy zaczynamy dostrzegać rzeczy, których inni wokół zupełnie nie widzą. Działamy wręcz jak świetni detektywi: łączymy fakty i nagle wszystko układa się w całość. Wiemy, gdzie lepiej nie wchodzić, które miejsce może być niebezpieczne i co może nam zagrażać.

Wybierając się w określone miejsca, musimy mieć świadomość ryzyka. Nie możemy zakładać, że skoro do tej pory nic nam się nie stało, to nic złego już się nie wydarzy.

To po prostu tak nie działa.