
Polska szykuje się do realizacji gigantycznych inwestycji infrastrukturalnych. Koleje dużych prędkości, CPK (obecnie Port Polska), elektrownia jądrowa i rozbudowa portów mają napędzać gospodarkę na dekady. Problem w tym, że zanim na budowy wjedzie ciężki sprzęt, projekty grzęzną w urzędach, przetargach i odwołaniach. Adrian Furgalski, prezes ZDG TOR wskazuje, skąd się biorą opóźnienia i dlaczego, jako podatnicy, tracimy ogrom pięniędzy.
Polska ma ambicję znaleźć się w gronie największych gospodarek świata na stałe. Do 2040 roku wartość planowanych wielkich inwestycji transportowych, energetycznych i przemysłowych może sięgnąć niemal dwóch bilionów złotych. Jednak największym zagrożeniem dla tych planów nie musi być wcale brak pieniędzy. Równie poważnym przeciwnikiem okazuje się państwowa biurokracja, przewlekłość procedur i brak stabilnego planowania.
Żelazne prawo megaprojektów?
Jedno z tzw. żelaznych praw megaprojektów, sformułowane przez duńskiego ekonomistę i geografa gospodarczego Benta Flyvbjerga na podstawie wieloletnich badań prowadzonych na Uniwersytecie Oksfordzkim, mówi, że wielkie inwestycje niemal zawsze kosztują więcej, niż zakładano, powstają z opóźnieniem i przynoszą mniejsze korzyści od pierwotnie przewidywanych.
Czy Polska jest skazana na powtórzenie tego scenariusza? A może można wyciągnąć wnioski z błędów innych państw i uniknąć kosztownych opóźnień?
– Niestety, to żelazne prawo sprawdza się w Unii Europejskiej – przyznaje Adrian Furgalski, prezes Zespołu Doradców Gospodarczych TOR w "Rozmowie naTemat".
Ekspert wskazuje na projekt Rail Baltica, czyli strategiczne połączenie kolejowe Polski z państwami bałtyckimi, istotne zarówno dla gospodarki, jak i bezpieczeństwa militarnego całego regionu. Inwestycja jest poważnie opóźniona, a jej pierwotne kosztorysy zostały wielokrotnie przekroczone. W przypadku państw bałtyckich mówi się już nawet o 2040 roku jako możliwym terminie ukończenia przedsięwzięcia.
Polska część projektu posuwa się naprzód, choć nie bez przeszkód. Jednym z problemów jest rozbudowany system odwołań od rozstrzygnięć przetargowych, najpierw do Krajowej Izby Odwoławczej, a następnie do sądów. Jak zauważa Furgalski, procedury te, choć mają chronić uczciwą konkurencję, bywają wykorzystywane do blokowania inwestycji.
Przetargi blokują inwestycje. Państwo traci miliony
Skala problemu jest ogromna. W 2019 roku do Krajowej Izby Odwoławczej wpłynęło niespełna 2700 odwołań. W 2025 roku było ich już 5986. Jednocześnie odsetek spraw rozpatrywanych w ustawowym, 15-dniowym terminie spadł z blisko 80 do 11 procent.
– Ponieważ dzisiaj to jest bardzo tani instrument, to czy ktoś jest przekonany, że ma rację, pół racji, czy w ogóle nie będzie miał racji, ale dla zasady idzie do KIO – tłumaczy prezes ZDG TOR.
Przykładem jest odcinek kolejowy między Białymstokiem a Ełkiem, gdzie od ogłoszenia przetargu do podpisania umowy minęło 18 miesięcy.
Furgalski przywołuje też sytuację w polskich portach morskich. Choć terminale pracują przez całą dobę, inspekcja weterynaryjna funkcjonuje w ograniczonych godzinach.
Według eksperta zwiększenie zatrudnienia kosztowałoby około 2 mln zł rocznie, podczas gdy straty budżetowe związane z odpływem towarów do zagranicznych portów mogą sięgać 100 mln zł.
– Nikt tego nie liczy, a to wszystko przecież można policzyć, że jak jakaś inwestycja nie rusza w terminie, ma opóźnienie na przykład roczne, to to też jest koszt dla gospodarki – podkreśla.
CPK znowu łapie opóźnienia. Kolejny rok w plecy
Jednym z najważniejszych projektów jest budowa kolei dużych prędkości związanej z Centralnym Portem Komunikacyjnym, funkcjonującym dziś również pod marką Port Polska.
Pierwotnie zakładano, że do czerwca zostaną ogłoszone wszystkie przetargi na sześć odcinków pierwszej części kolejowego "Y" między Warszawą, planowanym lotniskiem i Łodzią. Tymczasem uruchomiono zaledwie... dwa postępowania.
– Już widać, że przynajmniej na takim etapie samych procedur mamy rok w plecy – ocenia Furgalski.
Ekspert ostrożnie podchodzi również do terminu zakończenia inwestycji. Nie chce jednoznacznie deklarować, że lotnisko i szybka kolej będą gotowe w 2032 roku. – Cały czas zostawiam takie okienko 2032-2035 – dodaje.
Zobacz także
Jak wskazuje Furgalski, proces inwestycyjny jest obciążony "grzechem opóźnienia" na niemal każdym etapie. Procedury przetargowe wydłużają liczne odwołania, m.in. do KIO, a wcześniej inwestorzy muszą jeszcze uzyskać szereg decyzji administracyjnych.
Jednym z takich wąskich gardeł jest brak wyboru Generalnego Inżyniera Kontraktu dla CPK (Port Polska). Postępowanie utknęło w procedurze odwoławczej, co może opóźnić realizację inwestycji.
Zdaniem ekspertów warto zatem zrewidować mechanizmy zamówień publicznych, tak aby uwzględniały specyfikę megaprojektów – strategicznych dla funkcjonowania i rozwoju państwa, zamiast traktować je na równi z niewielkimi inwestycjami, takimi jak przebudowa drogi powiatowej.
Bez własnych pieniędzy kolej nie ruszy
Furgalski wskazuje na jeszcze jeden fundamentalny problem: brak stabilnego, krajowego finansowania inwestycji kolejowych.
Polskie drogi mają Krajowy Fundusz Drogowy, dzięki któremu budowy mogą być kontynuowane niezależnie od kolejnych perspektyw unijnych. Kolej wciąż pozostaje znacznie bardziej uzależniona od europejskich pieniędzy.
Zdaniem eksperta konieczne jest wzmocnienie Funduszu Kolejowego i większe otwarcie na partnerstwo publiczno-prywatne.
– Jeżeli państwo nie da przykładu, to nigdzie tam na dole to nie będzie funkcjonować – zaznacza.
Brak przewidywalności uderza również w przedsiębiorców. Firmy nie wiedzą, jakie przetargi zostaną ogłoszone za rok, nie mówiąc już o perspektywie pięciu czy dziesięciu lat. Nie mogą więc odpowiednio planować zatrudnienia, zakupów sprzętu ani inwestycji.
"Polityka spsiała". Megaprojekty zakładnikami wyborów
Prezes ZDG TOR nie ukrywa rozczarowania poziomem politycznego sporu wokół strategicznych inwestycji. – Przez te 30 lat, jak ja trafiłem gdzieś tam w te obszary polityczne, to widzę, jak ta polityka spsiała – mówi.
Jego zdaniem Polska powinna potraktować kolej tak, jak wcześniej autostrady i drogi ekspresowe: jako wieloletni program państwowy, kontynuowany niezależnie od tego, kto sprawuje władzę.
– Chciałbym, żeby te koleje nie były zakładnikiem, bo tamci rysowali szprychy, ci mają magistrale – podkreśla.
Furgalski przestrzega przed sytuacją, w której każda zmiana rządu oznacza kolejne poprawianie planów i rozpoczynanie przygotowań niemal od początku.
– Infrastruktura to jest sztafeta – przypomina, wskazując, że czteroletnia kadencja jest zbyt krótka, by samodzielnie przygotować i zrealizować największe projekty.
Stawką jest też bezpieczeństwo Polski
Furgalski przekonuje, że sprawna infrastruktura kolejowa ma znaczenie wykraczające daleko poza gospodarkę. Wojna w Ukrainie pokazała, jak ważna jest kolej dla bezpieczeństwa państwa i transportu wojskowego.
Według przywołanych przez niego danych aż 99 proc. dostaw uzbrojenia i sprzętu do Ukrainy odbywa się koleją.
Dlatego ekspert apeluje nie tylko o pieniądze, lecz także o nowe prawo inwestycyjne, sprawniejsze urzędy i ponadpartyjne porozumienie.
– Chciałbym, żeby przynajmniej w tej sprawie politycy dali dobry przykład i się dogadali co do tego, co budujemy i za jakie pieniądze – podsumowuje.
"Rozmowa naTemat", której gościem jest Adrian Furgalski, prezes ZDG TOR, dostępna jest na górze strony oraz na naszym kanale YouTube pod tym linkiem.






