Głodówka, dublerzy i widmo puczu. Tłumaczymy krok po kroku, o co toczy się wojna w TK

Wojna na górze to nie tylko teatr dla polityków. Kiedy sądy powszechne zaczynają ignorować orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, obywatele trafiają w prawną czarną dziurę. Kryzys konstytucyjny może oznaczać kryzys dla twoich podatków, emerytury czy rozwodu. To nie jest jakaś wyimaginowana wojenka na górze. To potężny problem każdego obywatela. Zebraliśmy wszystkie elementy układanki wokół TK, by w prosty sposób odpowiedzieć na jedno pytanie: jak z tego wyjść?

Wyobraź sobie, że w najważniejszym sądzie w państwie nagle gasną światła, telefony milkną, a pracownicy nie dostają wypłat. To nie jest scenariusz filmu katastroficznego, lecz bardzo realna perspektywa dla Trybunału Konstytucyjnego (TK) na najbliższe miesiące.

W projekcie budżetu państwa na przyszły rok, w rubryce wydatków na TK, wpisano bowiem okrągłe zero. Jak do tego doszło? Na pierwszy rzut oka wygląda to na brutalne, siłowe cięcie kosztów. Rząd odcina kroplówkę i czeka, aż przeciwnik padnie z wycieńczenia. W rzeczywistości jednak sprawa jest znacznie bardziej wyrafinowana.

To nie tak, że Donald Tusk czy minister finansów Andrzej Domański po prostu zamknęli sejf na klucz. Wykorzystali prawo, które obróciło się przeciwko samemu Trybunałowi.

Mechanizm jest prosty: aby TK otrzymał pieniądze na swoją działalność, musi przesłać do Ministerstwa Finansów zatwierdzony plan wydatków. Szkopuł w tym, że taki dokument – zgodnie z przepisami – musi zostać przyjęty w formie uchwały przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK.

A Zgromadzenia nie ma. Dlaczego? Bo obecny prezes, Bogdan Święczkowski, uparcie go nie zwołuje. Rząd rozkłada więc ręce: "Nie dostaliśmy uchwały, więc nie mamy podstawy prawnej, by wpisać wasze wydatki do budżetu". W efekcie w 2027 roku Trybunał nie będzie miał z czego opłacić rachunków za prąd, wodę, serwery, ani z czego wypłacić pensji czy emerytur dla byłych sędziów.

Żeby zrozumieć, dlaczego Bogdan Święczkowski woli narazić całą instytucję na bankructwo niż zwołać Zgromadzenie Ogólne, musimy cofnąć się w czasie i spojrzeć na jego życiorys.

Święczkowski to nie jest apolityczny prawnik-teoretyk. To od dekad jeden z najbliższych, najbardziej zaufanych ludzi Zbigniewa Ziobry. Prokurator Krajowy za czasów rządów PiS, twardy gracz z jądra Solidarnej (a potem Suwerennej) Polski. Jego awans do Trybunału był polityczną nagrodą i polisą ubezpieczeniową dla obozu Zjednoczonej Prawicy. TK w tamtym czasie funkcjonował w dużej mierze jako wykonawca woli centrali politycznej PiS.

Dziś jednak Święczkowski ma ogromny problem: układ sił w samym Trybunale się zmienił. Gdyby zwołał Zgromadzenie Ogólne, najprawdopodobniej wyszedłby z niego poturbowany. Zbuntowani sędziowie oraz nowi nominaci (nawet ci, z którymi trwa proceduralny pat) mogliby go po prostu przegłosować, przyjmując uchwały, które wytrąciłyby mu władzę z rąk.

Konstytucjonaliści analizują ten scenariusz od miesięcy. Koniec rządów Święczkowskiego może wywołać niedopuszczona czwórka sędziów, która złożyła już formalny wniosek o zwołanie Zgromadzenia Ogólnego, a prezes do dziś go nie rozpatrzył.

Co więcej, za prezesem ciągną się niewyjaśnione śledztwa z czasów jego urzędowania w prokuraturze. Utrata kontroli nad TK to dla niego nie tylko dyshonor – to realne ryzyko utraty wolności.

Święczkowski nie działa w próżni. Gra w drużynie z prezydentem Karolem Nawrockim, który wykorzystuje swoje uprawnienia do twórczej interpretacji prawa. Obecny Sejm wybrał nowych sędziów TK (aby zastąpić tych, których kadencje wygasły), ale prezydent konsekwentnie odmawia odebrania od nich ślubowania. Zastosował tu taktykę znaną z przeszłości: "Nie zaprzysięgnę ich, bo mi się nie podobają".

Tu dochodzimy do grzechu pierworodnego, który zniszczył autorytet TK. W 2015 roku odchodząca koalicja PO-PSL wybrała kilkoro sędziów na wakujące stanowiska (zgodnie z prawem) oraz kilkoro "na zapas" (na wygasające stanowiska, kompletnie niezgodnie z prawem).

Nowa władza PiS poszła szeroko. "Unieważniła" wybór zarówno tych poprawnie, jak i niepoprawnie obsadzonych stanowisk i wybrała swoich. Ówczesny prezydent Andrzej Duda natychmiast, nocą, odebrał od tych nowych ślubowanie, ignorując tych pierwszych. Tak powstali tzw. "dublerzy" – osoby zasiadające na miejscach, które prawnie były już zajęte.

Dzisiejsza władza uznaje, że cały Trybunał został zakażony tamtym bezprawiem. Uznają to zresztą również trybunały europejskie – zarówno Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPCz), jak i unijny TSUE orzekły wprost: polski TK w obecnym kształcie, z dublerami na pokładzie, nie jest niezależnym sądem powołanym ustawą. To przez to przez lata mieliśmy zablokowane unijne miliardy.

Gdy zapadło zabezpieczenie nakazujące dopuszczenie czwórki sędziów do orzekania, Trybunał Konstytucyjny zareagował na wyrok ETPC oświadczeniem kwestionującym samą kompetencję Strasburga do ingerowania w polskie sądownictwo.

Rząd ma jednak w zanadrzu scenariusz, który może przypominać pałacowy przewrót. Wygląda on następująco:

Resort sprawiedliwości mówi o tym otwarcie. Żurek zapowiadał odbicie Trybunału Konstytucyjnego "bez pałki teleskopowej", obiecując, że jesienią zobaczymy "nową twarz legalnego TK".

Można by pomyśleć: "To zabawy polityków w Warszawie, co mnie to obchodzi?". Niestety, ten chaos uderza bezpośrednio w obywateli.

Wyobraź sobie, że masz spór z Urzędem Skarbowym o ogromną karę podatkową. Twój prawnik powołuje się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który uznał dany przepis za niekonstytucyjny. I tu zaczyna się rosyjska ruletka. Idziesz do sądu rejonowego, a sędzia orzeka: "Wyrok TK zapadł z udziałem dublerów, więc jest nieważny. Kara podatkowa obowiązuje". Zmieniasz sąd, a inny sędzia mówi: "Wyrok to wyrok, przepis jest niekonstytucyjny, nie musi pan płacić".

Rządowe Centrum Legislacji (RCL) odmawia publikowania części wyroków TK w Dzienniku Ustaw, twierdząc, że wydali je nielegalni sędziowie. Trybunał uważa, że i tak obowiązują. Żyjemy w kraju, w którym istnieją dwa równoległe systemy prawne. Nikt – od przedsiębiorcy, przez rencistę, po kobietę w ciąży – nie ma pewności, jakie prawo w Polsce w danej sekundzie obowiązuje.

Rachunek za ten stan jest wymierny. Chaos z Trybunałem kosztuje miliardy, politycy się kłócą, a gospodarka krwawi – niepewność prawna przekłada się na kurs złotego, koszt obsługi długu i decyzje inwestorów, którzy nie wiedzą, czy wyrok w ich sprawie będzie za trzy lata wart papieru, na którym go wydrukowano.

Odpowiedź na to pytanie wykracza poza bieżący spór. W cyklu "Tylko 1 pytanie naTemat" sprawdzaliśmy, czy TK może być apolityczny, a odpowiedź Jerzego Stępnia nie każdemu się spodoba – były prezes Trybunału wskazuje na sam sposób wybierania sędziów przez polityków jako źródło problemu.

Dopóki węzeł gordyjski w Trybunale Konstytucyjnym nie zostanie przecięty – czy to poprzez finansowe "zagłodzenie", wewnętrzny pucz, czy konstytucyjny reset (na który na razie brakuje większości 2/3 głosów w Sejmie) – zwykli Polacy pozostaną zakładnikami politycznej wojny o najwyższą stawkę.