Weźmiesz go za chama, a potem zrobi ci się głupio. Film o nim to hit HBO Max

Szkocja, lata 80. Kilkunastoletni John Davidson z Galashiels jest zwykłym dzieciakiem i marzy o karierze piłkarza. Do czasu, aż zaczynają się tiki: drgania, okrzyki i przekleństwa. Nikt nie wie, co się dzieje, nauczyciele, lekarze i rodzina są bezradni. Chłopak jest wyśmiewany i bity, aż w końcu traci wszystko.

Diagnozę słyszy dopiero jako nastolatek: zespół Tourette'a. To zaburzenie neurologiczne, wrodzone lub nabyte, które objawia się mimowolnymi tikami ruchowymi i głosowymi. Okazuje się, że John ma postać Tourette'a, której towarzyszy koprolalia, czyli mimowolne wypowiadanie obscenicznych i obraźliwych słów. Dotyczy to zaledwie 10–30 proc. osób z zespołem Tourette'a, choć to właśnie "bluzgi" najczęściej przyciągają uwagę mediów.

Z każdym takim "wypadkiem" szanse Johna na normalne życie maleją. Pomoc przychodzi z niespodziewanej strony – Dottie, pielęgniarka i mama kolegi Johna, przyjmuje go pod swój dach i załatwia mu pracę w domu kultury. Tam opiekuje się nim szorstki, ale serdeczny dozorca Tommy, który nie zwraca uwagi na tiki chłopaka. To on przekonuje Johna, że problemem wcale nie jest Tourette, tylko fakt, że ludzie nic o tym zaburzeniu nie wiedzą.

Prawdziwy Davidson urodził się w 1971 roku. Tiki zaczęły się, kiedy miał 10 lat, trzy lata później usłyszał diagnozę. Szkołę skończył jako 16-latek bez żadnych kwalifikacji. Mniej więcej w tym samym czasie, w 1989 roku, BBC pokazało dokument "John's Not Mad" ("John nie jest szalony"), w którym kamera towarzyszyła mu na co dzień. O filmie mówiono w całej Wielkiej Brytanii, a lata później trafił do zestawienia 50 najlepszych dokumentów wszech czasów.

Popularność filmu odbiła się od Davidsona rykoszetem: imię Johna stało się na szkolnych korytarzach wyzwiskiem, a dzieciaki wołały za nim "F*ck off John". Zresztą już wcześniej znęcano się nad Johnem i karano go za słowa, których wcale nie chciał wypowiedzieć. Kamery wracały do niego jeszcze wielokrotnie, m.in. w "The Boy Can't Help It" (2002), "Tourettes: I Swear I Can’t Help It" (2009) i "Tourette's: Teenage Tics" (2016). Przez niemal trzy dekady Brytyjczycy oglądali zmagania Johna z zespołem Tourette'a.

Przez cały ten czas Davidson pracuje jako dozorca w Langlee Community Centre w Galashiels, czyli w tym samym domu kultury, który widzimy w filmie. Od 2002 roku pracuje tam też jako wychowawca młodzieży. Założył grupę wsparcia dla rodzin osób z Tourette'em i co roku organizuje dwudniowe obozy dla młodzieży z tym zaburzeniem. Jak mówi, dzieciaki, które na co dzień czują się wyobcowane, znajdują tam "plemię" podobnych sobie. Prowadzi też warsztaty w szkołach, szkoli policjantów i nauczycieli, a przez internet wspiera rodziców z całego świata.

"Wiele osób z zespołem Tourette'a doświadcza dyskryminacji i wykluczenia społecznego. Mnie samego niemal zatłuczono na śmierć metalowym prętem. Doszło do tego po tym, jak jeden z moich tików sprawił, że rzuciłem komentarz pod adresem młodej kobiety. Pewnego wieczoru jej chłopak i jego wspólnik zastawili na mnie zasadzkę. Prawdziwym wyzwaniem nie są same tiki, lecz błędne wyobrażenia na ich temat. Zrozumienie, jak różnorodnie może objawiać się zespół Tourette'a, pomaga przełamywać stereotypy i wspierać wszystkie osoby, które zmagają się z tym zaburzeniem" – mówił Davidson w wywiadzie w Variety.

W 2019 roku dołączył do zarządu Tourette Scotland i dostał Order Imperium Brytyjskiego za pomoc rodzinom w całym kraju. Przyznał, że gdy o tym usłyszał, był "kompletnie osłupiały". "I Swear" zaczyna się zresztą od sceny wręczenia orderu i tiku, którego w obecności królowej lepiej nie powtarzać.

Brytyjski film "I Swear" ("Przeklinam") napisał i wyreżyserował Kirk Jones ("Niania", "Jak urodzić i nie zwariować"), a punktem wyjścia był dla niego właśnie dokument "John's Not Mad". W obsadzie są Maxine Peake ("Shameless"), Shirley Henderson ("Harry Potter") i Peter Mullan ("Trainspotting"). Młodego Johna gra debiutant Scott Ellis Watson, a starszego Roberta Aramayo ("Pierścienie władzy"), do którego wrócimy za chwilę.

"I Swear" wleciało na HBO Max 7 listopada i jest w top 10 najchętniej oglądanych filmów w serwisie nad Wisłą. Widzowie zakochali się w tym słodko-gorzkim filmie (z takich słyną Brytyjczycy), a krytycy są zachwyceni. Na Rotten Tomatoes film ma 96 proc. pozytywnych recenzji i aż 98 proc. pochlebnych opinii od publiki.

Peter Bradshaw z "Guardiana" pisze, że film jest "zabawny, zadziorny i pełen serca". Clarisse Loughrey z "Independent" zauważa, że to kino dla szerokiej publiczności, które z bohatera "nie robi widowiska" i nie żeruje na jego dramatach. Phil de Semlyen z "Time Out" uważa z kolei, że dla tych, którzy nie wiedzą, czym jest Tourette, film to "idealne wprowadzenie". Niektórzy recenzenci, m.in. z Associated Press, wytykają jednak "I Swear" momentami zbyt cukierkowy ton.

Wszyscy są jednak jednomyślni: Robert Aramayo jest wybitny. Jeszcze rok temu mało kto kojarzył jego nazwisko, chociaż 34-latek z Hull grał młodego Neda Starka w "Grze o tron" i Elronda w "Pierścieniach Władzy" (trzeci sezon wchodzi na Prime Video już 11 listopada). W lutym na gali BAFTA zrobił jednak coś kosmicznego – jako pierwszy w historii zgarnął tego samego wieczoru nagrodę dla Wschodzącej Gwiazdy i statuetkę za najlepszą rolę pierwszoplanową.

Aktor, o którym wcześniej mało kto słyszał, pokonał m.in. Timothée Chalameta ("Wielki Marty"), który był faworytem całego sezonu nagród, Michaela B. Jordana ("Grzesznicy"), który później dostał Oscara, Leonardo DiCaprio (oscarowa "Jedna bitwa po drugiej"), Ethana Hawke'a ("Blue Moon") i Jessego Plemonsa ("Bugonia"). Słowem: uznane i sławne gwiazdy Hollywood.

"Absolutnie nie mogę w to uwierzyć" – mówił wyraźnie zszokowany i cały we łzach. Najważniejsze słowa skierował jednak do kogoś innego: "John Davidson to najbardziej niezwykły człowiek, jakiego kiedykolwiek spotkałem".

Niestety o tamtej gali BAFTA mówi się dziś głównie z innego powodu. Davidson siedział na widowni, a jego tiki było słychać na sali. Kiedy na scenie stali Michael B. Jordan i Delroy Lindo, gwiazdy "Grzeszników", z widowni padło rasistowskie słowo na "n". BBC pokazywała galę z dwugodzinnym opóźnieniem, ale krzyku Davidsona nie wycięła. Wybuchła burza, a BBC i BAFTA przeprosiły.

Dalsza część artykułu poniżej.

Prowadzący galę Alan Cumming tłumaczył publiczności, że tiki są mimowolne. W pewnym momencie Davidson sam zdecydował się opuścić salę, bo wiedział, jaki dyskomfort wywołuje. Później przyznał w rozmowie z "Variety", że poczuł "falę wstydu", i podkreślał, że nic z tego nie było zamierzone. Zaznaczył też, że organizatorzy zapewniali go, że wulgaryzmy zostaną wycięte z transmisji.

"Jest to jednak jeden z najtrudniejszych do opanowania tików i może być źródłem ogromnego cierpienia dla osób, które go doświadczają" – mówił o koprolalii w "Variety". "Osobiście mój mózg pracuje tak szybko, a tiki od zawsze były tak gwałtowne, że zupełnie nie wiem, kiedy się pojawią ani jak będą wyglądać. Praktycznie nie potrafię ich powstrzymać, a w stresujących sytuacjach nie mam nad nimi absolutnie żadnej kontroli – po prostu wyrywają się ze mnie (...)" – tłumaczył.

Część widzów rzuciła się na Davidsona i nazwała go rasistą, inni stawali w jego obronie. Sama sytuacja pokazała dokładnie to, o czym opowiada "I Swear": jak mało wciąż wiemy o zespole Tourette'a i jak łatwo ocenić kogoś, kto nie panuje nad własnym głosem. Także w Polsce z przemocą słowną z powodu tików mierzą się dzieci.

Warto wieczorem włączyć HBO Max. Pośmiejecie się, wzruszycie, przypomnicie sobie, dlaczego brytyjskie kino jest fantastyczne, a po seansie zupełnie inaczej spojrzycie na ludzi, którzy przez tiki wydawali wam się dziwakami.