Dziecko jest smutne, bo nie ma paska na świadectwie? To świetna informacja

W polskiej debacie publicznej wybuchł ostatnio (ponownie zresztą) temat czerwonych pasków na świadectwach i pasków wielokolorowych. Liczne grono rodziców twierdzi, że system jest niesprawiedliwy, wymaga natychmiastowej zmiany, a ich dzieci przeżywają smutek z powodu niedocenienia ze strony placówki.

Bardzo często niestety zapominając przy tym, że przeżywanie smutku ma istotną funkcję rozwojową, a problemem częściej jest jego unikanie. Samo konstruktywne przeżywanie go jest absolutnie kluczowe dla rozwoju jednostki. Nie tylko zresztą smutku – jakichkolwiek trudności i stresu na tolerowalnym poziomie.

W uproszczeniu: rozwój dziecka korzysta na konstruktywnym rozwiązywaniu kryzysów, np. związanych z niską oceną, niedostateczną oceną, konfrontacją oczekiwań z rzeczywistością. Oczywiście, jeśli odbywa się to w zdrowych i wspierających realiach.

Oznacza to, że gdy dziecko jest smutne z powodu niskich wyników – konstruktywnie smutne, np. wyraża się o tym z rozczarowaniem, odczuwa tymczasowy spadek motywacji, a nawet zgłasza smutny nastrój – nie tylko nie ma powodów do obaw, ale jest to coś pozytywnego. Może oczywiście skorzystać na delikatnej reakcji – zaoferowaniu wsparcia, miłym geście, szczerej rozmowie, ale nie powinno być traktowane jako patologia, której źródło należy natychmiast znaleźć i zniszczyć.

Problemem zaczyna być więc nie sam smutek, a strategia rodziców, którzy odbierają dziecku możliwość konfrontacji z własnymi emocjami. Nawet pomimo faktu, że system edukacyjny jest wadliwy. Bo w praktyce nie o edukację tu chodzi.

System rości sobie prawo do merytorycznej oceny dziecka, ale w praktyce nie ma do tego kompetencji. Rezultaty dziecka w szkole zależą w znacznej mierze od jego domyślnego (wyciągniętego z domu) kapitału kulturowego, środków finansowych, które przeznaczone są na rozwój danej jednostki, cech temperamentalnych, jakości środowiska rozwojowego, biologicznych ograniczeń – taka lista może iść wręcz w nieskończoność. Zresztą kluczowa jest sama szkoła, jej poziom oceniania, kompetencja innych dzieci, skuteczność kadry. To wszystko jest niemierzalne. Mierzalne jest za to coś innego.

Co jest często pomijane w debacie publicznej, sama instytucja szkoły nie musi uczyć, by być środowiskiem rozwojowym dla dziecka. Tworzy ona (często) względnie bezpieczne ramy, w których dziecko może testować swoją emocjonalność, badać skuteczność swoich strategii względem środowiska, zmagać się z konfliktami.

Kontrola tego środowiska może być uzasadniona, gdy jest ono faktycznie źródłem silnego stresu i smutku. Gdy jest ono realnie toksyczne. Problem pojawia się, gdy kontrola ta wdrażana jest bez uzasadnionego powodu. A takich sytuacji jest coraz więcej.

Dyskusja na temat pasków na świadectwie jest przykładem lekkiego odwrócenia funkcji środowiska i strategii wobec środowiska. Rodzice chcą wpływać nie na strategię z jaką dziecko podchodzi do środowiska, a na środowisko per se. Czerwone paski póki co są drugorzędną "daną" z rzeczywistości, wokół której należy nawigować, a nie priorytetową zmienną, którą należy dostosować do swojego "widzimisię".

Zresztą o podobnym zjawisku mowa także w wielu innych przypadkach, warto w tym miejscu wspomnieć o artykule Aleksandry Tchórzewskiej: Patologia w szkołach. "Rodzice załatwiają lewe opinie, by ułatwić egzaminy. Uczniowie się tym chwalą". Rodzice poszukują licznych sposobów na to, by ich dziecko miało przewagę w szkolnym środowisku. Może to być pismo stwierdzające dysleksję, skarga na nauczyciela, ale też np. usprawiedliwienia bez przyczyny.

W przypadku pasków jest oczywiście podobnie. W wymiarze jednostkowym struktura takiej strategii wygląda to mniej więcej tak: rodzic zauważa jakąś formę stresu i smutku u dziecka, więc motywuje go to do chęci zmiany systemu (środowiska). Pomijany w tym wszystkim jest aspekt strategii samego dziecka, które nie obiera postawy w kontekście wyzwania środowiskowego, np. naturalnego smutku związanego z brakiem spełnienia swoich (i środowiskowych) oczekiwań.

Ergo: dziecko nie musi zająć głosu, wytworzyć strategii radzenia sobie z problemem, nabyć kompetencji emocjonalnych, skonfrontować się z kryzysami zdrowej wagi. To wprost odwrotna logika do tej, która jest pożądana z perspektywy rozwojowej.

Nie jest trudno się domyślić, że skrajna strategia "helikopterowa" o której tu mówię jest skrajnie krótkowzroczna i krótkoterminowa. Bo choć taki "wszechmocny" rodzic może narzucić swój tok rozumowania (co zresztą często i gęsto robi) szkole, poradni zdrowia psychicznego, czy dyskursowi politycznemu, w praktyce nie generuje to żadnej wartości dla dziecka (poza doraźną).

Dziecko po okresie adolescencji znajdzie się w środowisku, gdzie to jego strategie będą mieć dominujący wpływ na sukces, kondycję psychiczną i dobrostan. W takim środowisku rodzic nie ma nic do powiedzenia (i bardzo dobrze), do głosu dochodzą za to deficyty rozwojowe związane z brakiem rozwiązywania naturalnych konfliktów. Mit rodzicielskiej wszechmocy szybko upada, gdy do głosu wkraczają faktyczne kompetencje, w tym też te emocjonalne.

No więc jak mogłoby to wyglądać, bez tworzenia takiego konfliktu na poziomie środowisko-strategia? Działania rodzica wciąż mogą silnie wspierać kontekst strategiczny, przykładowo poprzez koncentrację na strategii i umacnianiu sposobów radzenia sobie z trudną rzeczywistością, bez totalnego ingerowania w nią. Poprzez ustanowienie zdrowego systemu wartości – oczekuję, że będziesz się starać, nie oczekuję, że będziesz dawać od siebie 100 proc., jeśli działasz w systemie, który postrzegasz jako niesprawiedliwy. Poprzez budowanie wewnętrznego poczucia wartości, które jest mocniejsze od kolorowych pasków i innych sztucznie walidujących nagród pocieszenia.

Za autopercepcję dziecka (w zależności od etapu rozwojowego) w znacznej większości odpowiada właśnie rodzic. Jest też wzorcem dla strategii radzenia sobie i kompetencji emocjonalnych. System rodzinny ma w tym zakresie znacznie więcej kompetencji niż system szkolny. Jeśli zaś problemem jest system szkolny – "wspólny wróg" też może łączyć.

Oczywiście, nie ma tak łatwo (i być może zresztą stąd cała kompleksowość tego zagadnienia). Zdrowe wzorzenie, budowanie konstruktywnych strategii, słuchanie potrzeb dziecka i wspieranie jego emocjonalnych kompetencji nie jest zadaniem tak łatwym jak walka z systemem. Być może więc część rodziców stosując głośne apele leczy po prostu własne deficyty i braki kompetencji. Muszę przyznać, że ta strategia nie jest zła. Pytanie tylko, czy dziecko obserwujące ją (a często zaskakująco jej świadome) otrzymuje w tych realiach wzorzec godny podążenia za nim.

Jest jedna wyraźna instancja, w której schemat środowisko-strategia przestaje działać, a schemat strategia-środowisko dochodzi do głosu znacznie silniej. Jeśli smutek jest chroniczny, stres jest paraliżujący, nie ma w nim nic konstruktywnego, sytuacja nie prowadzi do rozwoju, a pasek jest kwestią być albo nie być, wtedy definitywnie mamy problem. "Mamy". Nie dziecko "ma". Co wtedy?

Dalsza część artykułu poniżej.

W opisanej sytuacji jest to problem, który faktycznie wykracza poza rozwojowe kompetencje dziecka i zdrowy wpływ środowiska. Chroniczny smutek i stres świadczy o tym, że już teraz jesteśmy w sytuacji, gdzie porażkę odniósł jeden z dwóch systemów – szkolny lub rodzinny.

Szkolny mógł przykładowo stworzyć nadmierną presję, wadliwy system motywacyjny, koleżeński wyścig szczurów. Rodzinny mógł zwyczajnie nie trafić w temperament, percepcyjną dojrzałość i wrażliwość dziecka i często nieświadomie narzucić mu wymagania, które są osiągalne zbyt wysokim kosztem emocjonalnym.

Taka sytuacja jest alarmująca i wymaga konkretnej, jednostkowej i dostosowanej pomocy. Wracamy więc trochę do punktu wyjścia, ale w nieco innym ujęciu. Wtedy do schematu powinien wkroczyć dedykowany specjalista, który będzie działać właśnie w kierunku umocnienia konkretnych pozytywnych wzorców radzenia sobie.

Gra więc toczy się o kwestie znacznie ważniejsze niż tylko czerwone paski, wielokolorowe paski i dziwne edukacyjne wymysły pruskiego systemu edukacji. A sama kwestia "wielokolorowości" też jest warta poruszenia, bo to kolejny przykład chęci dostosowania środowiska do strategii. "Czarowanie rzeczywistości" nie jest w stanie zasklepić różnic jednostkowych, które występują u dzieci i dalej pozostawia dziwny system zewnętrznej walidacji. Wielokolorowe paski stanowią zaledwie lukier na problemy systemu. A z tymi słodyczami to wiadomo – lepiej nie przesadzać.