System kaucyjny z kolejną zmianą. Pieniądze wreszcie przestaną się marnować

Dlaczego w Niemczech bon z butelkomatu jest ważny przez 3 lata, a w Polsce psuje się szybciej niż jogurt? Śmiesznie krótkie terminy ważności voucherów w Lidlu czy Biedronce zamieniły ekologię w pole do korporacyjnej optymalizacji zysków. Nie bez powodu od miesięcy powtarza się ostrzeżenie: uważaj na butelkomaty, sieci wykorzystują lukę, by zabierać pieniądze klientom.

Zasada miała być prosta i uczciwa: kupujesz napój, płacisz kaucję, oddajesz puste opakowanie i odzyskujesz własne pieniądze. Czysta planeta, czyste sumienie, parę złotych z powrotem w portfelu.

Rzeczywistość szybko zderzyła się z korporacyjną optymalizacją. Historia klientki, której bon wydrukowany przez butelkomat w jednym z popularnych dyskontów po prostu "wygasł" po 30 dniach, wywołała w sieci prawdziwą burzę. Kobieta straciła swoje środki, a sprawa nagłośniona w mediach obnażyła dziwny mechanizm: dla wielu sieci handlowych "eko" kończyło się dokładnie w miejscu, gdzie pojawiała się szansa na zysk kosztem zapominalskiego klienta. Na szczęście w systemie kaucyjnym nadchodzi długa i wyczekiwana zmiana.

Sytuacja, w której ekwiwalent naszych własnych pieniędzy, zamrożonych wcześniej w cenie napoju, staje się po miesiącu bezwartościowym świstkiem papieru, to kpina z konsumenta. Kaucja to nie jest promocyjny kupon rabatowy na 10 proc. zniżki, który sklep łaskawie przyznaje za lojalność. To zwrot prywatnego długu.

Gdy płacimy w kasie papierową dziesięciozłotówką, ona nie ma "daty przydatności do spożycia". Tłumaczenie sieci o "wymogach technicznych" i "okresowych rozliczeniach księgowych" od początku brzmiało tanio. Każdy niezrealizowany bon z automatycznego skupu to czysty zysk – pisaliśmy już o tym, że gdzie trafiają nieodebrane kaucje, stanowiące wielki zastrzyk gotówki dla systemu. Grosz do grosza i z roztargnienia klientów robią się w skali kraju miliony złotych, które zamiast w portfelach Polaków, zostają w kasach sieci.

W zestawieniu z europejskimi pionierami recyklingu polskie podejście wyglądało dotąd jak karykatura. W Niemczech tamtejszy Pfandbon jest chroniony przez przepisy cywilne i ważny przez 3 lata (36 miesięcy). Niemiecki Sąd Najwyższy niejednokrotnie orzekał, że prawo do zwrotu kaucji nie przedawnia się tylko dlatego, że klient nie pobiegł do kasy w tym samym miesiącu.

W Szwecji czy Norwegii bony są traktowane jak żywa gotówka – większość sieci przyjmuje je bezterminowo, budując lojalność uczciwością, a nie łapaniem klienta na kruczki w regulaminie.

Frustracja polskich klientów narasta zresztą od miesięcy. W naTemat pisaliśmy wprost: mam dość systemu kaucyjnego, to, co zobaczyłem w Lidlu, przelało czarę goryczy. Dlaczego w Berlinie kaucja jest bezpieczna przez lata, a w Warszawie czy Krakowie psuła się szybciej niż jogurt? To pytanie wreszcie trafiło na biurka urzędników. Wyjaśnijmy zawczasu: w ustawie jest zapisane, że bon ma mieć ważność co najmniej 30 dni. Wiele sieci uznało, że ten minimalny termin bardzo im pasuje.

Krótka data ważności to zresztą niejedyna pułapka. Opisywaliśmy niedawno kłopot z bonem kaucyjnym w Lidlu – gdy koszyk okazuje się tańszy od vouchera, transakcja potrafi się po prostu zatrzymać.

Światełko w tunelu już widać. Rosnące oburzenie społeczne oraz zapowiedzi reakcji ze strony rządu sprawiły, że pierwsze sieci handlowe postanowiły wyjść przed szereg.

Zmiany oddolne to jedno, ale kluczowa będzie interwencja państwa. Resort klimatu i środowiska dostrzegł, że brak jednolitego standardu niszczy zaufanie do całego projektu (mimo że aż 89 proc. Polaków deklaruje aktywne zwracanie opakowań).

– To, nad czym się również pochylamy, to jest ważność bonu, w czasie którego można ten bon zrealizować. Chcemy ten okres wydłużyć i przede wszystkim ustandaryzować – zadeklarowała wiceministra klimatu Anita Sowińska.

W ministerstwie trwają prace nad przepisami, które ujednolicą terminy w całym kraju, likwidując rynkową samowolkę. Co więcej, gracze rynkowi zapowiadają wprowadzenie w kolejnych latach automatów nowej generacji, które pozwolą przelewać kaucję bezpośrednio na kartę płatniczą lub blika, bez konieczności drukowania papierowych voucherów. Takie działają na przykład w sklepach sieci IKEA.

System kaucyjny ma służyć ochronie środowiska, a nie generować darmowe zyski dla sieci handlowych. Czas, aby zasady były proste, sprawiedliwe i jednakowe dla wszystkich – bez gwiazdek, bez drobnego druku i bez przeterminowanych bonów.