Opada adrenalina, budzą się koszmary. Psycholog społeczny mówi, jak żyć z traumą po Krakowie

Konrad Bagiński: Widziałem w życiu wiele, myślałem, że jestem twardszy, ale mną, moimi znajomymi też, to mocno wstrząsnęło. Śledząc, jak świat reaguje na zamach w Krakowie, spotkałem się z opinią, chyba w szwedzkiej prasie, że straciliśmy pewną "niewinność". W innych krajach masowe strzelaniny bywają częstsze, u nas czegoś takiego jeszcze nie było. Co w nas, jako Polakach, teraz pękło?

Leszek Mellibruda – psycholog społeczny i kliniczny, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego: Po pierwsze, zdecydowanie zmienił się nastrój. I to nie tylko dlatego, że łączymy się we współczuciu i bólu z tymi, którzy stracili bliskich. Dzielimy wspólne przekonanie – u wielu osób obciążone lękiem – że nastąpiła radykalna zmiana. Ta zmiana dotyczy naszego samopoczucia i poczucia bezpieczeństwa. Dotyka ona znakomitej większości społeczeństwa, myślę, że nawet 99 procent. Jest to zmiana poważna, ponieważ została wymuszona śmiercią wielu osób.

Dla naszej mentalności – zarówno indywidualnej, jak i społecznej – oznacza to, że większość z nas przechodzi typową reakcję na śmierć, przechodzi traumę. A trauma zaczyna się szokiem. Ten szok po prostu musi trwać. U jednych jest krótszy, u innych dłuższy – zwykle trwa kilka dni, ale u niektórych może utrzymywać się znacznie dłużej.

W fazie szoku jedną z podstawowych i najbardziej dokuczliwych reakcji jest poczucie bezradności: "Nic nie mogę zrobić". To potęguje złe samopoczucie, zagubienie i lęk. Proszę jednak zwrócić uwagę, że osoby, które lepiej radzą sobie z bezradnością, już podjęły działania. Powstają zbiórki fundacji, organizowana jest pomoc. Bezradność wymaga, byśmy się nie poddali całkowicie – wymaga działania.

Natomiast ci, którzy się poddają bezradności... Mamy tu do czynienia z dwoma typami reakcji na stres i traumę. Wszyscy reagujemy szokiem na wydarzenie zagrażające życiu, ale później jedni reagują przede wszystkim emocjonalnie, a drudzy – zadaniowo.

Czyli to dla każdego z nas rodzaj testu?

Tak, to jest test. Będą tacy, którzy będą stale pogrążać się w bezradności. Po czym poznać to zanurzanie się? Po pewnego rodzaju "podziwie" dla własnej bezradności: "Jak to możliwe, że to się stało? To niemożliwe!". To klasyczna reakcja zaprzeczania.

Kolejną reakcją jest natychmiastowa próba szybkiego wyjaśnienia przyczyn. "Jak on mógł? Co nim kierowało? Pewnie szaleniec. Kto zawinił?". Tutaj bardzo szybko dołączają się hejterskie, czasem wręcz paranoiczne interpretacje. Ten mechanizm działa powszechnie, ale nie u wszystkich tak samo. Są osoby, które zamiast szukać winnych, zastanawiają się, co realnie mogą zrobić.

I to nie polega tylko na zbieraniu pieniędzy, ale też na przygotowaniu własnego otoczenia, zwłaszcza dzieci, do tego, co się stało. To jest właśnie to zadaniowe wyzwanie.

Sam mam ośmioletniego syna. Z żoną od razu wiedzieliśmy, że musimy z nim o tym porozmawiać. Przecież widzi, słyszy... – a ten głos z nagrania z Krakowa zostaje w głowie na długo nawet u dorosłych. Uznaliśmy, że trzeba mu to jakoś wytłumaczyć. Jak to najlepiej zrobić?

Chwileczkę. Stop. Prawie wszyscy tak myślą: "Muszę mu to wytłumaczyć". To jest potęga pewnego schematu, że najważniejsza jest rozmowa. Nie. Najważniejsze to odpowiednio przygotować się do tej rozmowy, a dopiero potem ją przeprowadzić. To niezwykle istotne, bo nieodpowiednia rozmowa, szczególnie z młodzieżą czy dziećmi, często więcej psuje niż pomaga.

Musimy sobie uświadomić, że na własne dzieci nie działamy w pierwszej kolejności słowami, ale własnym przykładem. Tak naprawdę większość rodziców już zdążyła przekazać coś swoim dzieciom na temat tej tragedii – poprzez to, jak zareagowali. Jeśli dzieci były świadkami waszej bezradności, ucieczkowej paniki czy skrajnie emocjonalnej reakcji, to już na nie zadziałaliście. Potem dopiero przychodzą słowa.

Zatem pytając, co zrobić wobec dzieci, rodzic musi najpierw zastanowić się nad tym, co już zrobił. Czy przy dziecku martwiłem się, narzekałem, okazywałem paniczny lęk albo wykrzykiwałem złość na oprawcę? Trzeba najpierw rozpoznać, co dziecko już od nas otrzymało. Dopiero teraz można się skupić na tym, jak to skomentować. Zobaczmy, że dzieci powyżej szóstego czy siódmego roku życia widziały już nasze reakcje i zdążyły to sobie po swojemu przepracować.

I jeśli będzie pan im mówił: "Musisz być odważny i dzielny", ale wcześniej dziecko widziało, że sam pan wpadł w przerażenie, to pewien wzorzec już przykleił się do jego podświadomości. Dlatego rozmowę trzeba zacząć od ustosunkowania się do własnych, już okazanych emocji.

Drugą, niezwykle ważną zasadą w sytuacjach trudnych jest to, by rodzice nie próbowali wchodzić w rolę pełnoprawnych przyjaciół swoich dzieci. To znaczy, żeby nie używali na przykład przekleństw czy młodzieżowego slangu, próbując się na siłę zbliżyć.

To znaczy, żeby rodzic pozostał rodzicem?

Dokładnie. Moim zdaniem dzieci stale potrzebują rodziców, którzy są dla nich wzorcem i opoką. Dzieci mają własną przestrzeń na przyjaźnie. Oczywiście relacja może być przyjacielska, ale przyjaźń nie powinna być jej centralnym punktem.

Matka nie powinna być klasyczną "psiapsiółą", do której córka biegnie ze wszystkim, nie zawiązując relacji rówieśniczych. Uważam, że robi jej tym krzywdę, choć wiem, że to dziś niepopularny pogląd. Dojrzałość polega na budowaniu własnej tożsamości – dziewczyny powinny szukać przyjaciółek na zewnątrz, a nie w gnieździe. W gnieździe są rodzice, którzy dają wzorzec i oparcie. Pełne wchodzenie w przyjacielską rolę to ucieczka na skróty.

Wracając do obecnej traumy – dzieci szukają u rodziców oparcia i siły. Jeśli rodzic pokazuje dziecku skrajną bezradność, bezsilność i rozpacz, to wdrukowuje mu taki właśnie schemat postępowania w obliczu zagrożenia. Mówiąc brutalnie: uczy dziecko paniki. Wiem, to kontrowersyjne w dzisiejszych czasach, ale jeśli chcemy konkurować w byciu oparciem ze sztuczną inteligencją – to pamiętajmy, że na przykład ChatGPT nie płacze. Podaje konkretne informacje, jak żyć, jak sobie radzić. Tego samego, czyli konkretu i stabilności, potrzebują dzieci od rodziców.

A co pan sądzi o słowach Toma Rose'a? Ambasador USA zabrał głos po zamachu w Krakowie, pisząc, że przemoc jest całkowicie obca naszemu charakterowi narodowemu i że jesteśmy bardzo przyzwoitym narodem. Czy taka opinia nam teraz pomaga dostrzec własną wartość, czy to może tylko kurtuazja?

Szczerze mówiąc, to są takie marketingowo-dyplomatyczne iluzje. Wszyscy lubimy słyszeć dobre opinie na swój temat, szczególnie z ust zagranicznych dyplomatów. Wszyscy chcielibyśmy wierzyć, że jesteśmy z natury wyjątkowo dobrzy. Ale uważam, że na dzisiejsze czasy to zbyt tanie pocieszenie, i to w gruncie rzeczy nie do końca prawdziwe.

Dlaczego mielibyśmy aż tak bardzo różnić się od innych nacji? Po co ciągle szukać okazji, by poczuć się narodem wyróżnionym? Jeśli chodzi o agresję czy odruchy walki, to jest to instynktowna reakcja zakodowana w ewolucyjnej przeszłości każdego człowieka. Kropka. To biologia i natura.

Można oczywiście dorabiać ideologię, że nas, Polaków, biologia nie dotyczy, albo że jesteśmy aż tak szlachetni, że pierwotne instynkty u nas nie występują. Dla mnie to iluzja. Rozumiem, że są osoby, które teraz chętnie "kupują" takie pocieszanie. I dobrze – w sytuacji traumatycznej każda rzecz, która komuś przynosi ulgę, o ile nie szkodzi, ma sens.

Ale skoro pyta mnie pan o zdanie, to odpowiadam: jesteśmy takim samym narodem jak inne, bo jesteśmy po prostu ludźmi. Nasza natura jest ludzka, niezależnie od specyfiki kulturowej. A z opanowywaniem tych odruchowych, negatywnych reakcji złości czy wściekłości bywa u wielu osób coraz gorzej. Impulsywność rośnie – także u Polaków. Nie szukajmy na siłę różnic, które rzekomo czynią nas wyjątkowymi.

Z drugiej strony rozumiem, że potrzebujemy różnego rodzaju wzmocnień, by jakoś obniżyć poziom lęku. Bo tego komfortu teraz po prostu nie ma i w trakcie trwania traumy być nie może. Tym bardziej, że ta trauma jest nieustannie podsycana. Odbieramy ją zmysłami, a te są stale bombardowane obrazami sobotniego zamachu przez media, telewizję, internet. Nasz mózg traktuje to tak, jakby tragedia działa się tu i teraz, w tej samej minucie, a nie przed kilkoma dniami.

W normalnych warunkach, gdy trauma wydarza się np. w domu, zaleca się całkowitą rearanżację przestrzeni, nieraz do tego stopnia, by przemalować ściany, żeby odciąć się od wizualnych wspomnień. Tutaj mamy odwrotną sytuację – wciąż, z każdej strony, oglądamy tę samą makabrę. Jak w takich warunkach mamy się dobrze poczuć?

No właśnie, więc jak możemy sobie z tym poradzić my – zwykli ludzie? Jedni uciekają w bezradność, inni powielają w sieci fałszywe teorie spiskowe – choćby te, że w Krakowie nie było policji. Jak w praktyce wrócić do normalności?

Powodem naszego złego samopoczucia jest też to, że jesteśmy wręcz zaprogramowani na poszukiwanie komfortu. Pytając, co zrobić, pyta pan de facto: "Co zrobić, żeby znów było mi tak wygodnie i bezpiecznie jak przed sobotą?".

Ludzie znajdują na to różne sposoby. Od wypicia alkoholu, przez ucieczkę w zakupy, po działania takie jak pańskie – rozmawianie z ekspertami, pisanie artykułów, próba analitycznego uporządkowania rzeczywistości. To wszystko są sposoby radzenia sobie.

Jednak fundamentem powrotu do równowagi jest akceptacja. Akceptacja faktu, że to się wydarzyło i – niestety – może się jeszcze wydarzyć, tak jak wydarza się w wielu miejscach na świecie. Dla wielu osób barierą jest właśnie brak tej akceptacji. Myślą w sposób czarno-biały: "Jeśli zaakceptuję, że takie rzeczy mogą dziać się w Polsce, to będę żył w ciągłym napięciu, czekając na kolejny atak".

Tymczasem to właśnie brak akceptacji blokuje powrót do równowagi. W którymś momencie każdy z nas będzie musiał zastanowić się nad własnym sposobem myślenia – nad podejściem do trudnych sytuacji i własnego lęku. Bo jeśli przepracujemy tę traumę we właściwy sposób, może ona stać się źródłem naszego osobistego rozwoju i budowy wewnętrznej odporności psychicznej.

Pytam też o Kraków w wymiarze symbolicznym. To bardzo ważne miasto w naszej historii. Profesor UJ o ataku w Krakowie mówił, że do dawnej normalności już nie wrócimy. Jak odczarować tak magiczną przestrzeń, by Rynek Główny nie zmienił się w smutne miejsce pamięci narodowej ani – co gorsza – w makabryczny jarmark?

To jest moje miejsce, ja się tam urodziłem i żyłem przez 40 lat… Ale wierzę w naturalne procesy kulturowo-społeczne. Z pewnością przez jakiś czas Rynek Główny w Krakowie będzie miejscem, do którego ludzie będą przychodzić celowo po to, by zobaczyć, gdzie "to" się wydarzyło. Będą się tam palić znicze, powstaną naturalne punkty pamięci.

I trzeba pamiętać, że ludzka psychika ma ogromne zdolności adaptacyjne. Zwróćmy uwagę – przyzwyczailiśmy się już do tego, że ledwie 200 kilometrów od nas spadają bomby i toczy się pełnoskalowa wojna, w której każdego dnia ginie więcej osób niż w Krakowie. To, niestety, powoli przestało nas tak intensywnie poruszać. Z kolei ta konkretna śmierć – na naszym Rynku, w naszym bezpiecznym mieście – poraża nas, bo uderzyła bezpośrednio w nasz mikroświat.

Ale z czasem ludzie w Krakowie, a także odwiedzający to miasto turyści, na nowo oswoją tę przestrzeń. Lęk przed powtórzeniem się takiej tragedii będzie naturalnie wygasał. Zwłaszcza że, jak widzimy, polskie służby naprawdę stoją na wysokości zadania i robią wszystko to, co należy robić w takich sytuacjach.